những tin tức về một ngôi làng

 

 

 

 

                          đất   quê tôi nghe con gà gáy sáng thì thức dậy                  

 

1/ Có một buổi sáng trong đời tôi không thể nào quên, buổi sáng vừa mở cửa đã nghe thấy những tiếng hô hét của bọn họ

chúng ta hãy cùng tiến lên

lúc nào là cũng bắt đầu bằng câu  ấy

nhữn g nhà nghiên cứu xã hội nói về cuộc tiến công của những người mù

không còn kịp nữa rồi

tôi kêu lên với cha mẹ tôi khi nhìn thấy có rất nhiều những người mù trên con đường làng

một buổi sáng tệ hại

cha tôi thức dậy chưa kịp súc miệng đánh răng đã lo đan chiếc giỏ bịt mỏm bò cho xong, còn mẹ tôi thì vẫn còn loay hoay với lũ heo con mới đẻ ở ngoài chuồng, nghe tiếng kêu có vẻ bất thường của tôi, bà hoảng quá ẵm cùng lúc ba con heo con chạy vào nhà

về chuyện những người mù đang tiến công khắp nơi trên thế giới thì cả nhà tôi đã nghe nói đến, còn như việc họ tiến đến làng tôi thì thú thật là chúng tôi chưa bao giờ nghĩ tới

tiến công vào cái làng nghèo xơ xác lúc nào cũng thấy nỗi buồn lẩn quất trên những con đường làng để làm gì nhỉ, cha tôi nói, thản nhiên, như thể chẳng có chuyện gì đang xảy ra

giờ thì làm sao hỡ ông, mẹ tôi nói

trước  sao thì nay làm vậy, cha tôi đáp

không có người mù nào vào nhà, cũng khiến cho không khí yên ổn trở lại với mọi người trong nhà tôi, không thả bò ra đồng, không ra chuồng heo với lũ heo con mới đẻ, không nấu cơm để cho người ta không trông thấy khói bốc lên nơi mái nhà, nhưng tối đến thì không ai dám ở nhà

tất cả đều phải ra đình làng

đây là lệnh, thứ lệnh tựa sấm thần, chỉ trong chốc lát đã truyền đi khắp làng, sự lan truyền nhanh chóng là do người ta đã nghe nói đến những cái chết lạnh lùng trong các cuộc tiến công của người mù

chúng ta chỉ có mỗi mục tiêu là tiến đến một thế giới không người lái [đơn giản, và cô đọng]

người chỉ huy những người mù nói, và toàn thể người làng lắng nghe

chúng ta hãy cùng tiến lên

người chỉ huy những người mù nói thêm

lúc nào cũng không thể quên câu nói ấy

nhũng nhà nghiên cứu xã hội nói về cuộc tiến công của những người mù

đêm
chúng tôi đóng kín cửa nằm im trong nhà, từ cuộc mét ting trở về, như trong mỗi chúng tôi có một hình ảnh khác nhau về những người mù, cha mẹ tôi nghĩ về bọn họ thế nào tôi không biết, nhưng tôi thì thấy bọn họ có vẻ giống với những kẻ giang hồ trong những câu chuyện mạo hiểm thời trung cổ
mạo hiểm, và lãng mạn

lại xảy chuyện nữa rồi

tôi lo lắng nói khi nghe có rất nhiều tiếng chân chạy ở ngoài đường làng

chỉ là chuyện con mèo rừng đuổi bắt con mèo nhà, không sao đâu

cha tôi nói

chính là tính hiếu kỳ trước những lời khó hiểu trong đêm của cha tôi đã giúp tôi có đủ can đãm ra đường vào lúc sáng sớm, tôi ra đường, và thấy chỗ này là xác ông trưởng làng, chỗ kia là xác những tùy tùng của ông trưởng làng

tất cả bọn họ như đã bị ai đó bóp cổ chết

tôi nói với cha tôi

không sao đâu, trong cuộc đời của cha, cũng thường thấy những chuyện như thế

cha tôi nói

không thấy có tiếng súng nào, nhưng có vẻ những người mù đã chinh phục toàn thể dân làng tôi
này, hãy hô to lên, hoan hô thế giới không người lái 
này, hãy cầm súng cùng chúng tôi tiến lên
có vẻ như mọi người trong làng đều đang chờ đợi những mệnh lệnh như thế

chúng ta hãy tiến lên, những người mù hô to

dường bọn họ chẳng nhìn thấy, hay chẳng cần nhìn thấy, hay chẳng thể nhìn thấy, thế giới đang tiến lên thế nào, giống như những người mù, hay cũng có thể nói bọn họ là một thể loại của những người mù

những nhà nghiên cứu xã hội nói về những người mù với những lời thận trọng

và sáng hôm ấy thì bọn họ tiến về phía rừng núi phía nam làng tôi, rừng núi Mun

cả làng  kéo nhau đi xem
mẹ tôi sợ, nằm nhà
chỉ mỗi cha con tôi đi

có sự cản trở

người chỉ huy những người mù được cấp báo

hãy lập tức tiêu hủy nó

lập tức những người mù xông vào đập phá bảng cáo thị những điểu nên biết trước khi vào rừng núi Mun, bằng đầu súng, bằng búa, và cả bằng tay, cái bảng cáo thị bằng xi măng cốt thép vẫn sừng sững đứng bên con đường vào rừng núi Mun

tôi có ý kiến

tôi thấy cha tôi bước lên phía trước những người làng

mục tiêu tiến công của các ngài thì đã  cũ như những chiếc áo cũ, nhưng những lời ghi trên bảng cáo thị là những nghĩ ngợi của những con người đang sống trong một thế giới mới mẻ

cha tôi nói, điềm tĩnh, và lắng đọng [như hòn sỏi dưới đáy một con suối rừng]

những người mù đã trói cha tôi, để dẫn đi, hình như đó là mật lệnh

tôi khóc

không sao đâu, trong cuộc đời của cha, vẫn thường thấy những chuyện như thế

cha tôi nói

rồi khuất dạng trong rừng núi Mun

tôi không biết những người mù sẽ làm gì cha tôi(*), sẽ giết ông, tôi nghĩ, và cảm thấy đau nhói, nhưng là bọn họ định tiến công tới đâu vậy nhỉ?

 

 

[*] Ghi chú về cha tôi:

 

[đêm tháng ba tôi ra nằm nơi bờ cỏ đồng làng]

bi kịch của cuộc đời cha tôi là người ta vẫn đánh đồng ông với những người cày ruộng khác ở trong làng, ngay cả những người cùng lớp tuổi ông, ngay cả những người ruột thịt trong dòng họ nhà tôi luôn gần gũi ông, không một ai biết ông cầm cày và thở ra thơ, kẻ luôn muốn tạo ra một bước đột phá về cách nhìn thế giới, đêm, tôi lại ra đồng làng nằm dài nơi bờ cỏ mà nghĩ ngợi về cha tôi, người đã khơi gợi cho tôi biết bao điều về cuộc sống, cả đời ông, nghiền ngẫm sách vở, nghiền ngẫm đường cày, nghiền ngẫm cuộc sống xóm làng, canh cánh gầy dựng mối duyên giữa lúa, vải với thơ, giữa đất với triết lý nhân sinh, giữa sách và cày, trong cuộc sống người ta bưng chén cơm ăn, thấy như không, chẳng chút nghĩ ngợi từ đâu lại sinh ra hạt lúa [cũng có thể chẳng biết hay chẳng cần biết hạt lúa là gì] làm như thể cứ là con người  là có cơm ăn, trong cuộc sống người ta mặc quần áo vào người, thấy như không, làm như cứ là con người trần thế thì có áo quần để mặc, nói là thờ ơ, hay bàng quang, đều không phải, giữa dòng nghĩ ngợi [thứ nghĩ ngợi tổ tiên con người phải bằng máu xương trong cuộc trường kỳ tiến hóa mới có được] giữa dòng chảy lồng lộng sắc nước hương trời ấy cứ xen vào những  vô tư ngu ngốc, ông muốn nói với tất cả mọi người, nói trong thầm lặng, đêm tháng ba, tôi nằm nơi bờ cỏ đồng làng, lặng ngắt hương lúa, lặng ngắt sương đêm, làng đang trong những nghĩ ngợi mong manh, vô định [nếu không nói là huyễn hoặc] về chuyện cơm áo, lặng lẽ và bộc bạch, những tiếng khóc yếu ớt của trẻ thơ cất lên giữa tiếng côn trùng ra rả và tiếng hát ru mệt nhọc của người lớn từ trong làng vọng ra là sự bộc bạch của một nơi chốn đã được định vị trong cuộc sống với vẻ miễn cưỡng, cả cuộc đời cha tôi là sự chăm chú [một cách hơi quá sức] vào sự bức phá cách nhìn về một nơi chốn, cái nơi chốn được định vị có vẻ miễn cưỡng bỗng trở thành một trước tác lớn nhất trong những trước tác: ta, nơi  xóm làng thân yêu, cùng  lũ bò bước đi trên mảnh đất cha ông để lại, dưới chân ta đất đai vẫn âm thầm triển nở những nguồn mạch của sống [lúa và vải, niềm vui và hy vọng] và trên đầu ta, bầu trời vẫn rộng, gió vẫn thổi, và chim chóc vẫn bay, hót, theo cái cách ta thư thả bước theo lũ bò trên ruộng thì thế giới bao giờ cũng bình yên…ông muốn nói với tất cả mọi người, bằng cách cả đời đọc sách và cùng  lũ bò bước đi trên đất ruộng đồng làng, đêm tháng ba, bỗng sáng lên hình ảnh của một người cầm cày trên ruộng cùng lúc nghĩ ra được cái cách làm sao cho cây lúa nặng hạt và cái cách làm sao chấm dứt cảnh u tối vẫn cứ lẩn quất trên đầu những người dân quê cầm cày trên ruộng như một thứ định mệnh nghiệt ngã, đêm tháng ba thăm thẳm ký ức, sáng và vang động, đã biết nhau đến bạc đầu mà còn rút gươm ngờ nhau, người đến trước được cửa son lại cười người phủi mũ sửa soạn ra làm quan , câu thơ cổ trôi trong quá khứ, tiếng ngâm nga của cha tôi vẫn còn nguyên trong ký ức tôi, từ trong quá khứ cha tôi bước vào cuộc đèn sách theo hai nghĩa, một là thực sự tiếp xúc với sách vở đông tây kim cổ, và hai là sự soi sáng cho sự bức phá cách nhìn thế giới: lúa, vải và những trước tác khoa học, văn chương là trí tuệ và tâm sức ngang nhau, khi một hạt cây rơi xuống mặt đất là khởi đầu cho một chuyển động mới, một bức phá mới, hạt cây sẽ nẩy mầm, chồi cây sẽ thành cây, hạt thóc hay hạt ngô, hay hạt đậu, cũng thế, khi thấy sự hiện hữu khác của chúng, ta bỗng thấy nảy ra trong lòng bài ca của đất, tất cả đều là những trước tác vĩ đại của tồn tại, ông muốn nói với mọi người bằng những lời lẽ thật cao sang về cuộc sống, mà có lẽ phải thật lâu về sau người ta mới hiểu ra, cuộc đèn sách của ông đã khiến cho làng tôi, heo hút đến cả tiếng chim kêu buổi sáng, heo hút đến cả tiếng bà ru cháu buổi trưa, một nơi chốn tồn tại có vẻ miễn cưỡng, đã trở nên tồn tại, vào một ngày cuối tháng chạp, làm như thể để tổng kết một khúc năm tháng vừa trôi qua, lũ cò trắng kéo về đồng làng tôi thật đông, mẹ tôi và anh em tôi tất bật sắm sửa các thứ để đón tết, cha tôi sau khi bị bắt đi trong cuộc tấn công của những người mù rồi được trả về, ông ít nói hẳn, trong lúc cả nhà tất bật đón tết, ông  cũng lo sắp xếp lại các thứ sách vở trên giá sách, rồi xách cuốc ra vườn dọn cỏ chuẩn bị đất cho việc gieo hạt  bông vải,  lúc trở vào nhà ông kêu khó thở, lên giường nằm, thiếp đi  mấy hôm, rồi mất.

 

 

 

2/những thứ khác có thể không có, nhưng chim khuốc thì nhất định phải có trong sử làng, tôi đang viết sử làng, cha tôi cũng không ngờ có ngày tôi lại viết được sử làng, có những giấc mơ, huyễn mộng, nhưng lại làm cho con người ta thấy yêu cuộc sống này hơn, rồi chim sẽ trở lại núi Mun con à, cha tôi nói với tôi, có vẻ thao thiết, tự tin, lúc tôi đi theo ông tập làm nghề rừng ở núi Mun, chưa có gì cả, chỉ là giấc mơ, tôi đi núi Mun, qua khỏi dốc ông Thà là đến suối Ràn, lũ chim khuốc chỉ uống nước suối Ràn rồi bay đậu trên đám cây du ở hai bên bờ suối, rồi bay đi kiếm thức ăn, rồi tối lại bay về đậu trên đám cây du, cha tôi nói với tôi lúc tôi theo ông vào núi Mun để tập làm nghề rừng, ký ức có vẻ như sắp trở thành những trang viết, nhưng vì  đâu chim khuốc  chỉ uống nước suối Ràn mà không uống nước các con suối khác, lúc bấy giờ tôi theo gạn hỏi cha tôi, uống nước suối Ràn thì tiếng hót của chim trong như tiếng suối chảy ở nơi đâu cũng nghe thấy con à, cha tôi nói vẻ thành thạo như một nhà điểu học, mà đã bao giờ cha nghe chim khuốc hót chưa, chưa, chỉ nghe ông nội con kể lại còn ông nội thì nghe ông cố con kể lại, cuộc chuyện trò giữa hai cha con tôi mang dáng dấp câu chuyện cổ tích…những trăm năm trước chim khuốc vẫn hót cho tổ tiên tôi nghe, tổ tiên tôi những người cày ruộng ở đồng Hóc và đi lấy gỗ rừng hái trái cây rừng  ở núi Mun, nghỉ công việc ở đồng Hóc thì  vào núi Mun, sáng vào núi, chiều trở về làng, đôi khi lại phải nằm đêm lại trong rừng, rừng cũng là nhà, cuộc chuyển động của cơm áo mang dáng dấp câu chuyện cổ tích, cha tôi đi cày và làm nghề rừng thì anh em tôi cũng đi cày và làm nghề rừng, một thế giới quan đã yên định trong nghĩ ngợi của cha tôi và của người làng tôi, tôi hết theo cha học cày ở đồng Hóc lại theo cha vào núi Mun học làm nghề rừng, những buổi sáng trong rừng có tiếng chim hót, có tiếng suối chảy, hóa ra, vào thời tuổi trẻ của mình, tôi đã không biết là đã được cha tôi dẫn tôi trở về thời hái lượm lung linh  nắng gió, hóa ra tôi đã không biết loài chim là loài giống rất yêu cuộc sống của mình, cứ thấy có ánh mặt trời là chúng bắt đầu ca hát, nghe chim khuốc hót đang leo lên dốc ông Thà cũng thấy hết mệt con à, cha tôi lại nói với tôi về chim khuốc, nói nhiều lắm, rồi cha con tôi đi đẽo bắp cày, đẽo trạnh cày, rồi chim khuốc sẽ về thôi con à, có chim khuốc về thì lũ chim núi Mun ca hát suốt ngày, rồi cha tôi lại nói về chim khuốc cho tôi nghe, sự dịch chuyển của chim khuốc trong nghĩ ngợi cha tôi cũng mơ hồ như chuyện đi tìm đất mới của con người thời tiền sử, tôi đi núi Mun, qua khỏi dốc ông Thà là đến suối Ràn, tôi chọn đi vào mùa thu là để nghe được sự chuyển động của núi rừng, lá úa, buồn, đám lá rừng đang chuyển màu, biểu hiện của ảm đạm, đang rụng xuống trong nghĩ ngợi của tôi những hình ảnh về tiêu vong và hồi phục, chiếc lá chết lại biến thành thi ca mùa thu, trong lúc tôi nghĩ ngợi về sự rắc rối của cuộc tuần hoàn thì nhất định phải có ai đó, có lẽ là đông lắm, đang sống trên mặt đất này với những giấc mơ, tôi đi núi Mun theo giấc mơ tổ tiên tôi để lại, chưa có gì cả, chỉ là giấc mơ, mùa thu ở suối Ràn có tiếng va chạm giữa những nỗi niềm của đám cua cá trên dòng suối, nghìn năm đám cua cá vẫn sống với những rong rêu rã mục nơi bờ suối, một bóng mây bay, hay bóng một con chim trời nơi dòng suối, biết đâu có thể là giấc mơ lãng tử của lũ cua cá, và ai biết, bờ đá có vẻ lặng câm, không nói, lại đang ấp ủ rất nhiều những nỗi niềm, tôi chợt thấy vụt qua ký ức mình một thứ gì đấy, khắc khoải và hoang vu, như là bóng chim, rồi cứ mường tượng, một cách không cưỡng nổi, một cách vô cùng náo nức, tiếng hót của chim khuốc: rừng Mun…rừng Mun.

 

 

3/ba mươi chứ không phải bốn mươi như nhiều người nói, ba mươi người làm nên một sự tích kỳ vĩ, làm ra đất nước non sông thì không kỳ vĩ là gì, không luận, chỉ tả, người đời trước tả cho người đời sau nghe, rồi người đời sau tả cho người đời sau nữa, cứ thế, gia phả của làng cứ thay đổi theo cách tả của mỗi thế hệ người làng, vóc dáng của đất nước non sông là nghĩ ngợi của toàn thể những con người đã sống ở trong nó, ở đây chỉ là chuyện Rừng Trên, ba mươi người đến Rừng Trên vào ngày tháng không thấy ghi trong bất cứ cuốn sử chính thống nào, tôi chỉ chép theo gia phả của làng, vào một ngày lũ voi, nai, gấu, cọp tranh nhau ăn cỏ lùng cỏ lát trên đồng Hóc, cái niên đại làm ra đất nước non sông không ghi theo năm tháng công nguyên, lịch tây, mà theo cách hành xử giữa các loài, trong khoảng vũ trụ mông mênh có đất, nước, cỏ cây, muôn loài, cách hành xử giữa những thứ ấy tạo ra một nhịp điệu có tính chất thi ca hơn là diễn tiến thời gian, ba mươi người đến Rừng Trên vào lúc lũ voi, nai, gấu, cọp đang ăn cỏ lùng cỏ lát ở đồng Hóc, có nghĩa đấy là một trần thế không đa nguyên nhưng đa nguyên, một trần thế hiểu theo cách-là-như-thế, một bài thơ lịch đại, từ cái nôi loài người ở châu Phi, nếu đó là chuyện thật, con người cũng tỏa ra đi làm đất nước non sông theo cách ấy, cách của những con người đã có mặt ở Rừng Trên buổi ấy, cuộc dịch chuyển không thể nhìn theo lịch sử, mà theo lịch đại, tôi chỉ chép theo gia phả của làng, gặp nhau giữa cõi đời bao la rồi rủ nhau đi về phía ấy, phía của bất trắc luôn che chắn những trù tính, những hoài bão có thể bi phá hủy, cuộc dịch chuyển định mệnh, ngọn khói lam chiều đặc quánh những lo âu, sợ hãi, giữa những bước dò dẫm là cuộc quyết đấu với lo âu sợ hãi, giả đò cười nói với gai góc với chướng khí của núi rừng như thể lòng đang thanh thản, giả đò cười nói với đám thú rừng như thể đã quen thân nhau tự buổi hoang sơ, này, các bạn hữu của ta hãy dời xa một chút, một sáng mùa hạ, nắng đang thiêu đốt mặt đất, lũ voi, nai, gấu, cọp đang tranh nhau ăn cỏ lùng cỏ lát trên đồng Hóc, những người anh em xa xứ thầm nói với đám thú hoang vô tri trong nghĩ ngợi của mình, nhưng tình yêu cố xứ luôn là thứ sức lực trong công cuộc mở đất, bỗng một sớm mai trong những ngày tháng cam go, những người anh em xa xứ đã nhớ ra rằng, rừng đã lùi xa về phía trước, lũ thú hoang đã nhường đồng Hóc cho sự sống của lúa khoai, rồi bọn họ dắt nhau lên rừng nhảy nhót với lũ chim, tôi đọc gia phả của làng biết tổ tiên tôi yêu nhau trên đồng ruộng và hôn nhau trên rừng, biết chúng tôi là hậu duệ của một cuộc tình vĩ đại, và biết Rừng Trên sau đó được gọi là Lâm Thượng, tên xưa nhất của làng tôi nay còn được biết đến.

 



Chú thích một:
Rừng Trên là phần đất kéo dài của rừng núi Mun, dãy núi ở phía nam làng tôi có những ngọn núi gắn liền với nhiều sự tích kỳ vĩ: núi Thủ Tiết, núi Voi Nằm, núi Chớp Vung, núi Trồi núi Sụt, riêng núi Thủ Tiết thì có bài ký nổi tiếng của cử nhân Nguyễn Cửu Kế, tự là Chín Khúc

 

 

 

Chú thích hai:

Bài ký núi Thủ Tiết(*)

Mùa xuân, tháng giêng năm Bính Thìn, 1856, ta đi chơi núi Thủ Tiết gặp chuyện không vui. Đôi vợ chồng nai đang âu yếm nhau  nơi bờ suối Nước Reo, nghe tiếng chân ta, một con ngoảnh nhìn, trợt chân rơi xuống bờ đá. Thấy con nai còn lại đứng ngẩn ngơ nhìn bạn tình đã chết, ta nghe nhói đau, và nghĩ  đến nàng Khang. Con vật không nói ra lời được mà còn thế, huống hồ con người là giống biết dùng bút mực để tả lại nỗi niềm trong lòng. Không dám để con nai vừa mất bạn  kịp oán hận mình, ta vội quày gót. 

Hoa thạch thiết đương nở trắng hai bên bờ suối. Cứ nghĩ đến cái chết của nai, và nghĩ đến nàng Khang. Núi Thủ Tiết vốn nổi tiếng về loài hoa thạch thiết, thơm nhưng không tỏa ngát. Dừng lại một chút bên hoa, cái vô ảnh vô hình chắc chiu từ mưa nắng người đời gọi là hương hoa ấy  phút chốc làm ta thấy bình tâm trước bao ngổn ngang của thế sự. Tương truyền, lúc nàng Khang chưa mất thì chưa có hoa thạch thiết. Nước mắt khóc bạn tình của nàng nhỏ xuống khiến đá động lòng muốn lưu lại trần gian chút dấu tích, nên mới có loài hoa kia mọc trên đá.

Mùa xuân năm ấy hoa thạch thiết nở muộn hơn mọi năm, giữa màu trắng tinh anh còn chen lẫn những nụ xanh. Cuối tháng giêng mà khí rét mùa đông năm trước chưa dứt. Qua suối Ràng, nước cắt buốt chân. Hồi cha ta còn sống, ta có hỏi thử sao suối ấy lại gọi suối Ràng. Dòng máu cày cuốc mấy chục đời truyền đến cha ta cũng chỉ cho ông đủ sức giảng giải theo cách nôm na: có nhiều loài dây rừng bò ràng rịt qua con suối nên suối mới có tên suối Ràng. Tạo hóa cũng thật lạ lùng. Đám dây rừng bò qua suối nước, đám lá rừng trôi đến đó bị ngản lại, tạo nên chốn giang sơn  cho loài cá nép. Bạn ta là Vũ Huýnh, làm quan ở kinh sư, có lần về Lâm Thượng, cha ta cho ăn cá nép kho hành. Cơm nước xong, Huýnh kêu riêng ta: Ở đâu ra thứ cá ấy, kiếm một ít để đem về ngoài đó, được không? Ta nói: Ở kinh đô lắm sơn hào hải vị, đem thứ cá đen điu về ngoài ấy, không khéo bạn bè Vũ huynh lại chê cười xứ Lâm Thượng của ta? Do sống dưới lớp lá mục lâu ngày, da cá nép đen bóng, nhưng ăn lại nghe thơm mùi thơm của núi rừng sau cơn mưa buổi sớm. Huýnh đã đòi đi núi Thủ Tiết khi nghe kể lai lịch của loài cá nép. Đến suối Nước Reo, nghe ta kể chuyện nàng Khang ngồi ngóng bạn tình ở dốc Đợi, lại đòi đi tiếp. Nhưng vừa qua khỏi suối Ràng, Huýnh vấp dây rừng, ngã, trặc chân, bọn ta phải quay về.

 
Sáng nay, trên đường lên Cổng Trời, ta cũng vấp dây rừng, nhưng chưa ngã. Trong bài đi chơi núi Phật Tích của Phạm Sư Mạnh có câu Từ thị quái kỳ hưu thuyết trước. Thôi, đừng nói chuyện quái đản về họ Từ nữa. Ta cũng biết chuyện tình duyên của nàng Khang là chuyện ngàn năm trước, cũng hư ảo như cuộc kỳ tình Từ Thức, Giáng Hương. Dây dang rừng cứa chân ta, máu chảy. Nhưng ta thì cứ nghĩ đến cái chết của nàng Khang. Đường lên Cổng Trời một bên là suối Nước Reo, một bên là núi. Đi chơi núi có cái thú một buổi đường lội qua bao nhiêu bến nước của một dòng suối mà cứ ngỡ là đã vượt qua bao nhiêu sông suối. Đường lên Cổng Trời phải lội qua suối Nước Reo năm lượt. Cũng cùng con nước ấy, nhưng mỗi lần qua suối Nước Reo, ta lại hiểu thêm về sự kỳ công của tạo hóa. Có lần cha ta bảo Cổng Trời có tự buổi khai thiên lập địa. Hồi ấy còn nhỏ, đâu biết nghĩ ngợi, giờ mới thấy giật mình. Lời mộc mạc của kẻ cầm cày cuốc mà thâu tóm được cả cuộc hình thành của núi sông. Sáng nay ta đã lên tận cổng trời nơi xưa kia

nàng Khang đã nằm xuống. Con người ta có những phút thật lạ kỳ, bỗng rũ hết những phiền tạp của cuộc mưu cầu áo cơm. Lá rừng tháng giêng khoe sắc giữa lồng lộng thanh cao. Nắng không tị hiềm nhau. Gió không lớn tiếng nhau.Ta lắng nghe kỹ thì không phải tiếng chimVướt. Có người con gái ngồi nơi đỉnh núi, tóc xỏa kín lưng, lúc ta đến ngồi bên thì khẽ nghiêng đầu sang, nhắc lại lời vừa buột ra trước đó: Ông đi tìm em đó ư? Cứ để cho nàng vục đầu vào ta, thổn thức, còn ta thì nín lặng, nhìn lên Cổng Trời, thấy tựa hồ chốn điện các của các bậc đế vương, rồi vội nhắm mắt, thôi nghĩ, vì cứ sợ mất đi phút ảo mộng tuyệt vời chẳng thể tìm lại giữa chốn trần gian ô trọc.

 

Viết tại làng Lâm Thượng năm Tự Đức thứ mười một, mậu ngọ, 1858, cử nhân Nguyễn Cửu Kế . 

_____

(*)

Tương truyền, có người con gái tên Khang biết chồng mình đã chết trên núi khi đi đốn củi nhưng vẫn cứ lên đỉnh núi ngồi chờ cho đến khi chết mới thôi, do vậy núi mới có tên Thủ Tiết. Kế viết bài ký núi Thủ Tiết xong thì gửi cho Huýnh bấy giờ vừa được thăng tả tham tri ở bộ Lễ là quan nhị phẩm ở triều. Đọc xong, Huýnh đã  thư cho Kế: Việc triều trăm thứ, nhưng nhận được trước tác của Nguyễn huynh, phải đọc thôi. Lúc ấy có quan giáo thụ Lê Thặng ở Hải Dương về bộ Lễ thỉnh ý về việc lập nhà khuyến học ở địa phương, ta đã đem bài ký đọc cho Thặng cùng nghe. Vừa nghe xong, Thặng lắc đầu, kêu là văn chương đồi bại. Chẳng lẽ lúc ấy ta lại đi chia xẻ với Thặng sự đồng cảm của mình. Nay viết thư cho Nguyễn huynh, nói rõ chánh kiến của mình về Bài Ký Núi Thủ Tiết. Điều mừng cho Nguyễn huynh  là cáo quan về sống ở chốn cư thôn heo hút mà vẫn giữ được tấm lòng với nền văn chương nước nhà. Nhưng chỗ làm ta vô cùng thất vọng là chỉ phút chốc đã làm hoen ố công kinh sử của Nguyễn huynh. Kẻ sĩ theo đạo thánh hiền là cả đời phải đem lập thuyết cao sâu của thánh nhân ra truyền bá trong thiên hạ. Đằng này, Nguyễn huynh lại cho một người đời nay đi yêu  một người đàn bà đã chết tự nghìn năm trước, quan giáo thụ Hải Dương nói là văn chương đồi bại cũng phải thôi. Đọc xong thư Huýnh, Kế than: Ôi, hoạn lộ đã làm hỏng không biết bao nhiêu đứa có chữ nghĩa…

 

 

 

4/còn việc chúa Nam Hà có đến đất Rừng Trên hay không chẳng còn quan trọng, bỡi cuối cùng đã hình thành một câu chuyện đẹp, hơi ký bí, và có sức lan tỏa đến tận những tâm hồn khô cạn.

 

 

nghe có bước chân khách đường xa, đất Rừng Trên thức dậy, bấy giờ không phải chỉ toàn là rừng, cây đằng trên núi Mun đã về đứng trước ngõ nhà ai, con chim khắc trên núi Mun đã học được giọng nói con người, khách lạ dừng chân dưới bóng đằng, nhìn ngó hơi ngần ngại, dường có cả thảy ba người, bắt đầu có tiếng chó sủa, tiếng chào hỏi của chim khắc, bắt đầu có sự giao thiệp giữa cư thôn heo hút với kẻ bên ngoài, không ngờ sự giao thiệp có vẻ chẳng có gì để nói lại để lại cho giấy bút những dấu ấn sâu thẳm của chữ nghĩa.  

 

 

em, của đất phương nam, con chim khắc của đất phương nam, bước đi mỗi bước thấy hoa đằng nở, bước đi mỗi bước thấy được vết khắc trên lá, có ai đến đây những năm tháng trước đánh dấu trên lá rừng, tín hiệu của chờ đợi, ai, tự hôm mới đến ta đã thử  đi hỏi con suối Ràng, em đang giặt áo trên suối Ràng, hoa đằng đang trôi trên con nước chảy, những đám mây đang trôi trên con nước chảy, những xác lá đang trôi trên con nước chảy, nhưng hết thảy những thứ đang trôi ấy đều trở nên thứ yếu, một cuộc tình đã diễn ra trên mặt đất.

 

 

người kể chuyện đã nghe được những nỗi niềm của  người khách mặc áo gấm cũ.

 

 

hóa ra những vị khách đường xa là người cùng một nhà, từ phương bắc đến, người chủ mặc áo gấm cũ phong nhã như một bậc thượng lưu, hai kẻ tùy tùng lưu loát như những tùy viên của một sứ quán, lập tức người Rừng Trên xem những khách lạ như những sứ giả của trời, bọn họ đi nói với người Rừng Trên rằng đồng Hóc phải có lúa cấy, chỗ trũng làm lúa cấy, chỗ cao trông cây bông vải, bọn họ đi nói với người Rừng Trên rằng làng phải biết trồng cây bông vải để tự  dệt vải mặc, đàn ông con trai đi đắp đập giữ nước ở suối Ràng, đàn bà con gái tập kéo sợi, dệt vải, cuối cùng người Rừng Trên có lúa  thóc đầy bồ, đêm đêm có tiếng hát của đám con gái kéo sợi.

 

 

em đã nhìn thấy trong mắt anh những nghĩ ngợi của em, những nghĩ ngợi chưa bao giờ nói ra, nhưng em đã nhìn thấy trong mắt anh, đêm nằm nghĩ đến anh, cứ thấy như có sấm chớp đầy trời, những vang động, những ám ảnh về những chuyến ngang qua niềm âu yếm, và lửa bắt đầu đốt cháy giữa lòng em, lửa, trong lòng em là đang có lửa.

 

 

người kể chuyện đã nhìn thấy ngọn lửa tình yêu đang nung đốt người thiếu nữ  Rừng Trên.

 

 

việc ai trong chín vị chúa Nam Hà đi làm công việc qui dân lập ấp ở Rừng Trên, và việc ấy có thật hay không,  chẳng còn quan trọng, bỡi qua những thế kỷ đau thương, một cuộc tình ngọc bích kim cương đã hình thành trong nghĩ ngợi của người làng tôi.

 

 

dẫu một đêm thu, hay nghìn đêm thu, cũng thế, ta và nàng đã như hai sinh thể quyện nhau thành một cõi nghìn năm, đêm mùa thu, nơi bờ suối Ràng, hết thảy lũ sao trời đều nhìn thấy, khách mặc áo gấm cũ đã trở lại Rừng Trên nói với người Rừng Trên, nhưng nàng đã ra đi tự mùa thu trước, đi tìm người đã để lại cho nàng giọt máu tinh anh, một cuộc lưu lạc vĩ đại nhất trong những lưu lạc.

 

 

người kể chuyện nói.

 

 

những thế kỷ cứ trôi qua, tro than, và thống khổ, các triều đại rồi cứ rã tan vào niềm  lãng quên, nhưng người làng tôi vẫn cứ chờ đợi một người sẽ trở về làng mình: hậu duệ mấy mươi đời của một cuộc tình mây nước, người ấy sẽ về thôi.

 

 

5/những tin tức về làng tôi là thế, luôn mang tính chất hồi cố, nhớ lại, chuyện của ngày hôm trước, năm trước, chuyện của thế kỷ trước, hay nghìn năm trước, vừa rõ ràng, chân xác, vừa mơ hồ, phiêu diễu, những tin tức như thế là còn nhiều, quá  nhiều là khác, đọc là thấy chúng như một thứ tiểu thuyết, hay như một thứ tiểu truyện, hay thậm chí là một thứ tiểu luận được gửi vào  hình dạng văn chương, chúng, những tin tức luôn co giãn, thúc ép, khơi gợi, cuối cùng là dẫn đến cuộc bùng nổ [ có vẻ tất yếu] làm vỡ toang những đại tự sự hào nhoáng đang cố che đậy những khuyết tật lịch sử chết người của một miền đất. 

 

 

6/làng vẫn chờ đợi những tin tức tốt lành đến từ phía thế giới rộng lớn, luôn chờ đợi, một ánh mây buổi sớm mai, sáng ra thấy phương đông có màu mây khác lạ, hoặc toàn mây vàng, hoặc toàn mây đỏ, những tín hiệu của mưa nắng luôn là những tin tức gây chấn động, nắng hạn và mưa bão, những thứ có thể làm chao đổ mảnh nhân gian nhỏ bé, từ lúc lập đất cho đến lúc tôi có thể viết được địa chí, làng tôi vẫn là mảnh nhân gian nhỏ bé nhưng lại luôn giấu trong nó toàn bộ những hoài bão loài người vẫn sở hữu, muốn nhìn thấy, chỉ một ngày thôi, một ngày sáng thức dậy không còn phải lo toan chuyện cơm áo, ở làng tôi, người lớn, sáng mở mắt ra là bắt đầu lo toan, một nhịp điệu tàn nhẫn tồn tại từ thế hệ này sang thế hệ khác, ở làng tôi, sáng ra, người cha vác cây cày ra ruộng trong nghĩ ngợi luôn có sẵn những hình ảnh được lưu giữ tự thuở cha ông, chẳng phải chuyện dời núi lấp biển, mà bồ thóc còn đủ ăn bao nhiêu tháng, hay con bò cái kéo cày chừng nào đẻ, con bò cái mà đẻ thì thiếu vai cày, cuộc đời nhỏ tựa con giun, con giun xoay xở ở bên dưới mặt đất, những người cày ruộng ở làng tôi thì xoay xở ở bên trên mặt đất, tôi hàm ơn những nghĩ ngợi của các bậc cao thâm về cuộc chuyển động của thế giới, những triết học về tồn tại của các vị mô tả được những giọt nước mắt trần thế, nhưng cho đến lúc tôi có thể viết được địa chí của làng, những người cày ruộng ở làng tôi vẫn là những con giun đang xoay xở ở bên trên mặt đất, dẫu có vẻ đang được thế giới đương đại trang bị cho những kiến thức của văn minh đương đại, đi cày, và ngày ngày nghe thấy những chuyện của thế giới, cách nghe thấy như thể không nghe thấy cũng không được bỡi ngày ngày là có bao nhiêu những tin tức được loan truyền qua bao nhiêu phương tiện hiện đại, có vẻ như đang rành chuyện người khác, còn chuyện của mình, những số phận, những cuộc đời, không phải được định đoạt bằng định mệnh như nhiều người tưởng lầm, mà bằng những tương quan khốc liệt, bi thảm, và tro than, con người và đất đai của tự nhiên, con người và những thể chế của xứ sở, con người và cái thế giới có vẻ như là đang bày ra rõ ràng trước mắt nhưng thật ra là không thể hiểu nổi, lịch sử đôi khi lại ngưng lại, chậm lại, ở một vài nơi nào đó như trò đùa tàn nhẫn, làng tôi là một ví dụ, con người trong thế giới như thể  một cuộc chơi kỳ cục, thế giới có vẻ như đang thu nhỏ lại trong chữ nghĩa để dễ nhìn thấy, giống như bưổi ấu thơ của tôi, thế giới là toàn bộ những gì tôi nghe thấy được ở trong làng, đêm, mẹ tôi lại dẫn tôi ra hiên hè ngồi nhìn những ngọn lửa của những người đốt than đêm trên núi Mun, bấy giờ thì thế giới đối với tôi đã được nới rộng cho đến tận dãy núi phía nam làng, lửa của cha con đấy, mẹ tôi nói, giọng mệt mỏi, nhưng tôi nào chú ý đến chuyện ấy vì đang háo hức được nghe mẹ kể chuyện cổ tích, cha con vào núi thì hóa thành ngọn lửa phải không mẹ, tôi nói theo cách thích thú của một đứa trẻ đang rơi vào câu chuyện cổ tích, tôi đang nghĩ về những chuyện đương đại của làng tôi thì sực nhớ câu chuyện cổ tích về cha tôi. 

 

 

 

7/có vẻ như tôi đã chuẩn bị những bài học lịch sử cho mình từ lúc tôi còn là một đứa bé lên chín, chín tuổi tôi vẫn chưa được đi học chữ vì còn phải giúp cha tôi chăn dắt mấy con bò cày, ở trong làng, những đứa cùng tuổi tôi đều phải chăn bò, khởi đầu sự nghiệp chúng tôi là những ngày tháng vi vút của một anh mục tử lòng trống trơn như trang giấy trắng, bấy giờ chiến tranh đang xảy ra trên đất nước tôi, cuộc chiến tranh do thực dân Pháp gây ra, có điều là xảy ra ở đâu đó thật xa, còn làng tôi vẫn bình yên, ở làng tôi thấy người lớn lo đào hầm để chuẩn bị tránh máy bay Pháp oanh kích, con trai tới tuổi thì vào lính, mỗi lần nghe người lớn bàn luận về các cuộc chiến tranh xưa nay trên thế giới, những cuộc chiến có tên là bộ binh, hay kỵ binh, đối với chúng tôi bấy giờ tựa chuyện cổ tích, khi hiểu ra cuộc chiến kỵ binh là cỡi ngựa đánh nhau chúng tôi thích thú vô cùng, người ta cỡi ngựa thật đánh nhau còn chúng ta cỡi ngựa cỏ đánh nhau có được không, được chứ sao không, chúng tôi đưa ra vấn đề, rồi toàn thể đám chăn bò ở trong làng đi đến quyết định phát động một cuộc chiến kỵ binh, một trò chơi mới mẻ dựa trên thứ kiến thức mơ hồ học được từ người lớn, ngựa kết bằng cỏ, ngựa cỏ, niềm đam mê vốn sẵn có của chúng tôi bỗng được nâng lên thành câu chuyện quan trọng, cuộc chơi của chúng tôi có vang dội hay không là tùy thuộc vào đám ngựa cỏ, mùa xuân, lũ chim dộc gọi tình trên những cây thị tàng lá sum suê ở trong làng, mùa xuân là mùa động tình của chim dộc, lũ chúng tôi phát động cuộc chiến vào mùa xuân năm trước và dự định mùa xuân năm sau thì bùng nổ, người hùng kỵ binh sẽ xuất hiện vào mùa xuân năm sau, ai, người hùng kỵ binh sẽ rơi vào tay đứa nào trong lũ chúng tôi, niềm háo hức của chúng tôi chẳng kém lũ chim dộc động tình, em hãy về với tôi đi một mai làm vang dội xóm làng, tôi có thể mô tả tâm trạng tôi lúc bấy giờ là như thế, tôi mơ về bầy ngựa cỏ sẽ làm cho tôi trở thành người hùng của cuộc chiến, về khoản phân bố cây cỏ thực vật cho làng tôi thì có vẻ như thiên nhiên biết trước có ngày bọn chăn bò chúng tôi sẽ dùng đến cỏ đế, giống cỏ thân cộng cao thẳng mọc khắp nơi, cỏ đế mọc ở hai bên bờ sông Tượng, con sông phát nguyên từ núi Mun, cỏ đế mọc thành từng đám chen trong rừng Mun, đám chăn bò chúng tôi ngày ngày cứ việc  thả bò vào rừng Mun để lũ bò gặm cỏ còn lũ chúng tôi thì túa ra đi lấy cỏ đế để thắt ngựa chiến, mỗi đứa trong chúng tôi đều có căn cứ riêng, hoàn toàn bí mật, để cất giấu ngựa chiến của mình, không một ai trong làng biết chúng tôi đang phát động một cuộc chiến phải nói là hết sức qui mô, khi bắt đầu đi lấy cỏ đế thắt ngựa chiến thì chúng tôi bắt đầu xem nhau là đối thủ trong cuộc cạnh tranh một mất một còn, ai, người hùng kỵ binh sẽ thuộc về ai, câu hỏi luôn nung nấu lòng tôi, tôi luôn mơ về ngày tôi chiến thắng, thấy tôi có vẻ đang giấu diếm niềm vui nào đó, mẹ tôi theo gạn hỏi, tôi nói dối rằng mùa xuân năm nay cỏ ở rừng Mun rất tốt, đôi bò cày nhà mình mập trông thấy rõ, mùa xuân, đám cỏ đế trỗ bông tạo thành những đám cờ hoa trắng rừng, thấy cờ hoa là thấy cỏ đế, bông cỏ là để làm bờm ngựa và đuôi ngựa, những con ngựa chiến rất oách luôn kích thích nghĩ ngợi của tôi, lúc ăn cũng nghĩ về ngựa, lúc ngủ cũng nghĩ về ngựa, cuộc sống thiếu thốn và đầy bất trắc lúc bấy giờ như chẳng thể tác động lên cuộc đời những anh chăn bò lãng tử, mùa xuân năm sau cuộc chiến sẽ bùng nổ, đâu phải để đánh nhau, ngựa cỏ thì làm sao cỡi để đánh nhau, mà để coi đứa nào có nhiều ngựa nhất, đứa có nhiều ngựa nhất là người hùng của cuộc chơi có vẻ vĩ đại nhất trong cuộc đời mục tử chúng tôi, nhưng cuộc chiến của người lớn đã cắt ngang cuộc chơi của chúng tôi, chiến tranh đã lan tới làng tôi, bom đạn đốt cháy xóm làng, đốt cháy đồng ruộng, núi rừng, có rất nhiều đứa trong bọn chăn bò chúng tôi trúng đạn chết, trong khi tôi khóc lũ bạn thì biết thêm rằng chiến tranh của người lớn đã thiêu hủy tòan bộ bầy ngựa cỏ chúng tôi đã cất giấu ở rừng Mun.

 

 

 

8/rồi những cuộc tình tuổi hoa niên lung lạc tôi, những cuộc tình tưởng tượng, có lẽ bắt đầu từ hình ảnh những người con gái cùng tuổi tôi ở trong làng, đi ra đi vào gặp nhau, không hề có một thứ ngôn ngữ khác biệt nào xen vào những chào hỏi hằng ngày, nhưng thứ năng lực tình cảm trời cho một anh con trai làng giúp tôi tưởng tượng ra được một thế giới hoa mộng có tiếng hát của con chim sơn ca, có những lời thề non hẹn biển giữa  buổi trăng tròn, tôi sẽ suốt đời bên em, cứ thấy chập chờn trong niềm cảm xúc thành thật một khung trời chưa rõ nét như trong màu sương sớm đầy ảo ảnh của buổi ban mai thấy có ai đó bước đi, những cuộc tình duy lý của tuổi hoa niên bắt tôi dừng lại nơi đầu làng để lắng nghe tiếng gù tình của lũ chim cu mùa giao phối trên các lũy tre làng, hay để ngửi mùi hoa mua, hay hoa duối, nơi các bờ rào trong làng như  dấu tích nghìn năm của đất đai cha ông để lại, có vẻ dừng chân ở đó lâu lắm, ở chỗ đầu làng, để nghĩ ngợi, và nhìn ngắm trong tưởng tượng, về một thứ ngày mai cũng cũ kỹ bụi bặm như cuộc đời cha ông tôi, nhưng những cuộc tình duy lý lúc bấy giờ lại khiến cho anh con trai làng, là tôi, không hề để ý, hoặc không thèm để ý,  hoặc sư thật là không hề biết có một cuộc đời  rộng lớn ở chung quanh mình, ở đó, tại các nơi có các nền văn minh của thời đại, con người đã trò chuyện được với quá khứ, con người đã thay cho các vị thần soạn thảo các bộ luật mới của trần gian, và ở các nơi ấy, con người cũng đang thù hận nhau, những thù hận không còn giống chút nào với những tháng năm còn mông muội, bấy giờ, đứng trước thế giới, tôi cũng không hơn mấy một con nai đứng trước những núi rừng trùng điệp ở phía nam làng tôi

 

 

9/lũ chim bằng có vẻ mỏi cánh hết, hay có vẻ chết hết, bầu trời trên đầu tôi vắng bóng những cuộc bay hoành tráng của những thế kỷ vĩ nhân, tôi đi cày ruộng mười năm, mười năm tôi cùng lũ bò đi chân đất trên ruộng đồng làng, không phải qui ẩn, thời thế giới náo nhiệt đến cả những khe suối của bọn cua cá nơi các rẻo cao lấy đâu ra nơi qui ẩn, hóa ra những năm tháng đi cày ruộng tôi lại biết được nhiều thứ, tôi biết vì đâu cứ vào giữa trưa  thì hoa tới giờ nở tưng bừng trên các bờ ruộng đồng làng, cứ vào giờ ấy, đám hoa mọc hoang nơi bờ ruộng đồng làng vội vã khoe sắc thắm của chúng, hoa tới giờ đẹp và sang trọng như người con gái đài các vốn sống chốn kín cổng cao tường, cứ vào giữa trưa chúng vội vã khoe mình với thế giới và vội vã tàn, giờ của tỏa sáng và chết, tôi biết vì đâu vào những lúc mặt trời sắp tắt bầu trời trên đầu tôi cứ ửng lên thứ màu buồn bã như đang có cuộc chia xa, thì chẳng phải ngày sắp ra đi hay sao, một khoảnh khác của thời gian sắp diễn ra, chẳng ai biết những gì sẽ xảy ra, chẳng phải đêm là biểu tượng của những khó khăn trong tìm kiếm, tôi đứng giữa đồng làng, trong thứ thời khắc chuyển giao của trời đất, những luống cày mới vỡ lúc ban chiều nhuộm nắng hoàng hôn trông giống như nước da ông cụ sắp tuổi trăm, nhưng lũ bò cày thì sắp được trở về nhà nghỉ ngơi, ánh mắt chúng cứ ánh lên niềm tươi trẻ, bấy giờ tôi không thể nói ra hết những nghĩ ngợi như thế, nhưng cũng biết vì đâu tôi cứ cảm thấy như mình sắp đánh mất điều gì đó, và tôi cũng biết vì đâu vào những đêm bầu trời trên đầu trong vắt thì trong trí tưởng tượng tôi lại có thể nhìn thấy được nơi ăn chốn ở của mưa nắng, trong trí tưởng tượng tôi lại có thể hình dung mưa bắt đầu từ đâu, nắng bắt đầu từ đâu, hay những câu chuyện kể của mẹ thời thơ ấu của tôi vẫn còn ám ảnh đứa con trai bà đã biết cầm cày trên ruộng và luôn nghĩ tới chuyện nắng mưa, trong lúc đang nghĩ về chuyện mưa nắng của trời thì một vật thể quen thân tạt qua nghĩ ngợi của tôi: con chim vạc kêu sương, thì cứ coi là qui ẩn cũng được, bỡi vào lúc ấy những đứa con trai cùng lứa tuổi tôi ở những ngõ ngách khác của mặt đất có thể đang ngồi nơi giảng đường nào đó để học về cách tiếp cận thế giới chẳng giống chút nào với những bài học trong những câu chuyện kể của mẹ tôi, có vẻ như một cách sắp đặt có vẻ đùa giỡn của tạo tác, đặt con ốc đá nơi khe suối trên dãy núi phía nam làng tôi, và đặt tôi nơi ngôi làng đêm đến có con chim vạc kêu sương

 

 

 

10/và về sau, em không còn đến với tôi nữa, lũ chim vạc đêm đến chẳng còn thời gian để kêu sương, như một niềm vui, hay như một cách thức tiếp cận thế giới, hay như những lời thành thật khi đứng trước cuộc sinh tồn của một loài chim trời những trăm triệu năm qua vẫn luôn như thế, đêm đến thì cứ bay qua bay lại trên bầu trời làng tôi thả những tiếng kêu, chậm rãi, vô cùng thân ái, và tôi thì cùng em đi lại trên con đường làng, những câu chuyện có vẻ bất tận, cuộc hành trình như không còn chỗ để dừng, cho đến khi nghe con chim vạc kêu ở trên đầu, có khi là một đêm tháng ba, lúa thì con gái mơn mởn mùi trinh khiết, em nói ở trong làng em đã để ý tôi từ lâu, tôi nói tôi cũng biết ở trong làng có người con gái để ý tôi từ lâu, những cuộc chuyện trò giữa tôi và em cũng giống những cuộc chuyện trò của lũ chim vạc, chỉ là buông những lời ít oi, một cuộc tình khởi lên ở cái làng quê sơn lâm cùng cốc cũng giống như bỗng nghe có tiếng vạc kêu sương, đột ngột, nhưng là của cuộc vĩnh hằng, và về sau thì em không còn đến với tôi nữa, còn lũ chim vạc đêm đến không còn thời gian để kêu sương, người làng tôi bỗng đi về hai phía, bỗng rẽ về hai phương trời khác biệt, thật ra, chẳng ai muốn thế, có người nói là do ngọn gió chướng bỗng thổi qua làng làm rối rắm cả những cách thức nghĩ ngợi của mọi người, quả tình lúc bấy giờ xứ sở tôi đang rơi vào những trang sử buồn bã, đêm, lũ chim vạc khổ sở bay qua bay lại trên bầu trời làng tôi, không phải để kêu sương, chuyện đó chẳng còn ý nghĩa đối với lũ chim, con người là đang hiểu lầm nhau, đang thù địch nhau, đang rình rập giết hại nhau, đêm, lũ chim vạc vẫn khổ sở bay qua bay lại trên bầu trời làng tôi, có vẻ như chúng cũng biết có người con gái đã để ý tôi từ lâu đã chết trong cuộc sát hại nhau của con người, đêm, tôi nghe trong tiếng vạc như ẩn chứa điều kỳ dị nào đó của lịch sử, nghe chim vạc kêu mà như nghe vạc khóc

 

 

11/ những tin tức về làng tôi là thế, luôn mang tính chất hồi cố, nhớ lại, chuyện của ngày hôm trước, năm trước, chuyện của thế kỷ trước, hay nghìn năm trước, và tôi cũng không đủ sức để sắp xếp chúng theo thứ tự tháng năm, bỡi trong trí nhớ tôi, quá khứ như một thứ hổ lốn biết ăn biết thở, đôi khi chúng làm tôi vô cùng rối rắm, nếu không nói là làm cho tôi  như trở nên mù lòa trước thế giới

 

 

12/ nhưng trước khi làng tôi có thứ cửa ngõ thực sự mở ra thế giới thì ông ấy cũng là một thứ cửa ngõ mở ra thế giới với cung cách của một nhà thông tấn đã về già với trí nhớ trông giống như một kho lưu trử hồ sơ đã bị lũ mối mọt gặm nhấm gần hết, ở làng tôi người ta gọi ông ấy là ông năm Hanh, nhưng những người Pháp thực dân thì gọi là henri Hanh khi ông ấy bị sung vào đám lính thợ [bị bắt từ thuộc địa Đông Dương] đi cứu nguy mẫu quốc trong thế chiến thứ hai, ta bắt đầu ở xứ sở ấy là một con rận nằm trong nhà tù cũ ở mạc xay [Marseille], bao giờ ông ấy cũng bắt đầu như thế khi kể chuyện thế giới cho tôi nghe, buổi ấy, đối với tôi, cũng như đối với hết thảy đám con trai làng cùng lứa tôi, ông ấy quả là một con người vĩ đại, bỡi từ trước giờ đã bao giờ thấy người nào có thể kể được những câu chuyện như thế, nhờ bác mà lũ tôi mới có thể bước vào thế giới, tôi nói, bước cái con khỉ, năm mươi ngày lênh đênh trên biển, một thằng cày ruộng đi tàu thủy giống như đem ném một cục đất xuống biển, ông ấy tả cảnh say sóng cho bọn tôi nghe theo phép phúng dụ, về sau, khi đã có chút vốn liếng kiến thức về thế giới, tôi vô tình đọc được một tư liệu về việc người Pháp thực dân hồi thế chiến thứ hai bắt nông dân đất nước tôi đi làm lính thợ trong các công xưởng ở Pháp để phục vụ chiến tranh, năm mươi ngày lênh đênh trên biển cả, tàu cập cảng Marseille, đám lính thợ được thảy vào cái nhà tù cũ đã được sửa sang lại ở Marseille để chờ đưa đi các công xưởng, khi Pháp thua Đức và bị hất cẳng ở Đông Dương, nước Pháp đói, đám lính thợ ở các công xưởng được đưa đi trồng lúa ở Camargue, một vùng đồng bằng rộng lớn gòm các đầm phá mặn, ao hồ bị chia cắt bỡi các cồn cát thuộc hạ lưu con sông Rhone, là con rận trong nhà tù cũ ở mạc xay [Marseille] người ta đưa ta đi đúc súng ở tu lu [Toulouses] rồi đi cày ruộng ở ca ma [Camargue] cái thế giới ông năm Hanh thường kể cho bọn tôi nghe gòm có muỗi, vắt, ngựa, với hoa oải hương ở vùng đất hoang hóa Camargue, tiếng búa chát tai ở cái xưởng đúc súng đạn bên bờ con sông Garonne, và thành phố Marseille như chốn ở của các ông vua trời thất thế xuống trần gian, dường tất cả những năm tháng khốn khổ ở xứ người chỉ còn đọng lại chừng ấy trong thứ trí nhớ đã hoàn toàn xuống cấp của ông, bỡi có lúc ông bảo những thứ đó là của nước Pháp Lang sa, có lúc ông bảo tất cả những thứ đó là ở phía bên kia dãy núi phía nam làng tôi, lũ bay cứ đi hết dãy núi ấy sẽ gặp lũ ngựa ca ma [ngựa Camargue thuở ấy là loại ngựa nổi tiếng ở Pháp] con người đi làm lính viễn chinh cho người Pháp thực dân thay cho người làng tôi cũng là người đầu tiên trong làng sắm cái radio, ông năm Hanh lệnh con cháu bán bớt lúa gạo, xuống tỉnh, rinh một cái đài bán dẫn về đặt ở trong nhà ông, một thứ cửa ngõ thực sự mở ra thế giới cho người làng tôi, buổi ấy, ban ngày mọi người lo làm lụng, tối đến là kéo hết tới nhà ông năm Hanh để nghe đài, thực ra cũng chỉ nghe hiểu được hai ba phần trăm gì đó những gì được phát ra từ chiếc đài bán dẫn, sự thật, mọi người tới đó là để nhìn ngắm, nghĩ ngợi về thứ vật thể biết nói như một thứ vĩ đại kỳ cục của nhân loại, người làng tôi gọi cái đài bán dẫn của ông năm Hanh là ông ra đi ô, đôi khi gọi tắt là “ông ấy”, đến lúc ấy tai ông năm Hanh hầu như không còn nghe được mấy, còn trí nhớ thì đã xuống cấp từ lâu, sắm nó là để cho bà con ta nhìn thấy cái xứ sở chết tiệt ta đã sống vất vưởng ở đó, ông đã nói ra cái lý do sắm chiếc đài bán dẫn cho mọi người nghe, cứ mặt trời sắp hụp xuống núi là ông mở sẵn radio để đấy, một hôm, một người làng đến sớm, có bản tin đang phát, 10 tiểu đoàn quân Pathet Lào đã đánh chiếm Mương Phanh và sắp tiến vào cánh đồng Chum, là chuyện nước Lào, nhưng người làng ấy tưởng có quân Pathet Lào nào đó sắp tiến vào đồng làng mình, ông ra đi ô nói có giặc đến bà con ơi, người ấy chạy khắp làng hô hoán, cả làng đổ xô tới nhà ông năm Hanh, radio đã chuyển sang những tin tức khác, trời đất ơi, tới nước này “ông ấy” còn dấu làng ta sao, mọi người cứ gào lên, đêm ấy làng tôi thức trằng để chờ giặc, ông năm Hanh chết, con cháu ông quyết định chôn cái radio theo ông, người làng tôi lại mù tịt trước thế giới, có điều là mọi người lại nghe được lời nói cuối của ông ấy như một thứ vật thể lạ luôn cựa quậy trong nghĩ ngợi của mình: rơ xuy on nôm mi xê ráp [je suis un homme miserable/ta là một thằng người khốn khổ] 

 

 

13/ nhưng ông hương Quì thì không phải chết, mà là sụm xuống một cách bình yên, có nghĩa,  triều đại ông hương Quì phụng vụ gần mười năm đã sụp đổ, người đứng đầu triều đại đã bị giết, chức trưởng làng của  ông hương Quì không còn, nhưng con người ông ấy vẫn còn nguyên, có nghĩa, ông vẫn còn sống trong ngôi nhà của ông, không bị tù đày, không bị nguyền rủa, vào cái đêm mùa đông năm quí mão, cả làng tôi yên ngủ, và sáng hôm sau, khi thức dậy mọi người mới biết ông hương Quì đã mất chức trưởng làng, tôi thức dậy lúc quá nửa đêm, nghe con mắt phía bên phải cứ giật liên tục, nghĩ mãi chẳng đóan được điềm gì, nhưng theo kinh nghiệm ông bà thì biết là chẳng lành, ông hương Quì nói với người làng vào cái buổi sáng những nhà có sắm ra đi ô đều mở hết cỡ, những nhà không có ra đi ô cũng nghe được, người đi ngoài đường cũng nghe được, không phải tin tức về các trận đánh đang diễn ra trong nước, không phải tin tức về chuyện trồng khoai trồng lúa ở trong nước, không phải tin tức về các cuộc xung đột sắc tộc và tôn giáo ở châu Phi châu Mỹ,  mà là tin về một triều đại đã bị lật đổ, vào lúc bốn giờ sáng thì lực lượng phòng vệ phủ tổng thống đã đầu hàng quân cách mạng, bản tin nói, ở cái làng quê sơn lâm cùng cốc, những tin tức hằng ngày cần biết là có thứ phân bón ruộng nào mới được sản xuất hay không, hay thứ giống lúa nào đang được thế giới công nhận là có sản lượng cao nhất, cho nên khi nghe tin chính phủ đang cai trị mình đã sụp đổ thì ai nấy như trên trời rơi xuống, tôi cũng như trên trời rơi xuống, không biết dòng máu cày cuốc trong tôi  đậm đặc đến mực nào, hăm mấy tuổi đầu [với lại cũng là  đứa có chữ nghĩa trong làng] mà dường như đầu óc tôi chẳng có chút nghĩ ngợi nào về chính trị, với tôi, bấy giờ, cứ thấy lịch sử nó chưng hửng thế nào ấy, cứ thấy có vẻ gì đó như chuyện bịa đặt, mới hôm qua thôi, tôi vẫn còn nhìn thấy cái cơ ngơi của triều đại ấy, tất cả, vẫn êm đềm trải ra dưới bầu trời mùa đông hơi buồn bã một chút, nhưng quả tình, trong nghĩ ngợi của tôi [và chắc hẳn trong nghĩ ngợi của những người khác trong làng cũng thế] là không có chút mảy may gọi là có nghĩ đến sự sụp đổ của triều đại mình đang sống với nó, dù trước đó, kẻ bàng quang mấy cũng biết rõ chuyện lục đục giữa những người phật giáo và nhà cầm quyền, biết là có sự xung đột, mâu thuẫn, không kém phần trầm trọng, nhưng quả tình, một kẻ chẳng có chút hơi hướng chính trị nào trong tư duy, như tôi, việc một triều đại bề ngoài thấy đang vững vàng một cách đường hoàng thế bỗng dưng sụp đổ thì không khác chuyện trong mơ, cứ cho đây là lần đầu tiên trong đời, cuộc cách mạng do các vị tướng lĩnh khởi xướng ở đất Sài Gòn đã khiến tôi phải chủ ý đến đoạn đời còn lại của một vị hương chức của làng như một nạn nhân của cuộc lật đổ là ông hương Quì,  xin hỏi là bác có thấy buồn không, tôi đã thử hỏi ông hương Quì lúc đến nhà thăm ông ấy với tư cách là người láng giềng, cái mùa đông năm quí mão lẽ ra phải là rất ảm đảm đối với con người bừng con mắt dậy thấy mình tay không, nhưng không phải, tôi thấy ông hương Quì vẫn vui vẻ bình thường, như hồi nào, chỉ hơi bất ngờ một chút thôi, chứ buồn chi, ông hương Quì nói, thằng cha hương Quì là gặp may đó, người làng tôi bắt đầu bình luận về ông trưởng làng vừa bị  cất chức, làm trưởng làng mà không thèm vô Nhân vị cần lao, cũng không ép ai trong làng vô Nhân vị cần lao, cũng không bắt đám con trai con gái trong làng phải bận đồng phục xanh cho Phụ nữ liên đới hay cho Thanh niện cộng hòa [những tổ chức xã hội dân sự của triều đại đã sụp đổ]  bảy mươi mấy năm sống qua nhiều thời kỳ lịch sử, trong đó, gần mười năm, thời còn vua, làm hương bộ của làng, và gần mười năm làm trưởng làng cho triều đại vửa đổ ngay trước mắt mình, ông hương Quì như có vẻ điềm tĩnh hơn trước, bác đương nghĩ gì vậy, một lần sang nhà ông hương Quì chơi thấy ông nằm tòn teng trên chiếc võng mắc chỗ nhà trống nhìn lũ chim quành quạch đang nhảy nhót trên bờ giếng, nên hỏi thử, chỗ ông hương Quì nằm cách bờ giếng chừng năm sáu bước chân, lũ chim quành quạch cũng giống như chú là cũng muốn hỏi tôi đang nghĩ gì, ông hương Quì vui vẻ nói, thực tình, bấy giờ tôi rất kính trọng ông ấy, tôi biết rất nhiều người thù ghét triều đại vừa đổ, nhưng lại không thù ghét ông hương Quì, người từng phụng vụ cho triều đại ấy, ngày ngày tôi vẫn nhìn thấy ông hương Quì nằm trên chiếc võng  chỗ nhà trống lặng lẽ nhìn ra con đường làng chạy ngang qua trước ngõ, hay là ông ấy vẫn nằm dòm chừng cái triều đại đã đánh sập cái triều đại ông đã bỏ công sức ra phụng vụ gần mười năm  

 

 

 

14/đối với tuổi thơ tôi thì ngôi làng của tôi là thế giới thu nhỏ và những nhân loại bất hạnh là cha mẹ tôi và anh Hai Lực của tôi, nhưng đấy chỉ là khi đã có vốn liếng kiến thức để nhìn lại cuộc đời mình, còn bấy giờ, chuỗi ngày tuổi thơ, hết thảy những gì diễn ra chung quanh, làng xóm tôi, gia đình cha mẹ anh em tôi, như một cuộc hòa âm kỳ diệu, hết thảy như đang quyện vào nhau, con người và đất đai, con người và con người, tôi không hiểu hết, nhưng thấy rất vui, cuộc sống như những gì rất lạ, nhưng vô cùng quyến rủ, những cánh đồng cày nhộn nhịp tiếng bò, tiếng người, mùi thơm của đất, mùi thơm của cỏ, những cơn mưa bất chợt đổ xuống xóm làng, lũ chim chóc cứ bay đi bay về xóm làng, có thể là trong lòng tôi vui nên nhìn mọi người đều vui, ngay những ngày thiếu khó, nhà tôi ăn cháo ăn khoai thay cơm, tôi cũng thấy rất vui, những cơn mưa mùa đông hạn chế đến mức tối đa sự dịch chuyển của con người, tôi theo con bò cái đẻ ra gò thổ mộ của làng, con bò gặm cỏ trong mưa, còn tôi thì ngồi thụp xuống bên trong cái áo tơi mưa chằm bằng lá núi, tự nhiên tôi có một ngôi nhà ở giữa mưa, chiếc nón lá đội đầu của tôi là mái che ngôi nhà, còn cái áo tơi mưa chằm bằng lá núi là phần còn lại của toàn bộ ngôi nhà, ngồi trong ngôi nhà ở giữa mưa tôi cứ tưởng là mình đang bình yên, thật ra thì không phải thế, vào những tháng năm đói khó, cái áo tơi mưa chằm bằng lá núi gắn liền với cuộc sống của nhà tôi, thế giới là những cơ may, và cái cơ may ấy đã diễn ra ở một miền quê heo hút, hãy cứ thử tưởng tượng, lúc bấy giờ, ở các nơi trên mặt đất, mùa đông người ta ra đường bằng các phương tiện xe cộ, nếu là đi bộ thì mặc  áo tơi mưa bằng các thứ vải đi mưa, trong khi đó ở quê tôi, mùa đông ra đường, người ta mặc cái áo mưa chằm bằng lá núi như bộ lông của một con chim đại bàng, tôi cứ muốn diễn tả như thế nào để cho hết thảy mọi người đều có thể hình dung cái áo tơi mưa chằm bằng lá núi ở quê tôi, năm ngày một phiên chợ huyện, cứ hết năm ngày thì anh Hai Lực tôi lại gánh gánh áo tơi mưa  chằm bằng lá núi đi chợ huyện, khi quay về thì có cả gạo nấu, cả mắm, cá, từ quê tôi xuống chợ huyện khoảng mươi cây số, về sau, khi tôi đã có thể cùng anh tôi gánh áo tơi mưa đi chợ huyện, tôi mới hình dung ra, vào mùa đông, cuộc sống của nhà tôi là gắn liền với những cơn mưa và những cái tơi mưa chằm bằng lá núi, trời hết mưa, nhà ta cũng hết gạo nấu, từ lâu, mẹ tôi cũng đã tổng kết về cuộc sống về mùa đông của nhà tôi, cái cơ may của thế giới là có một miền đất vào mùa đông người ta ra đường còn chịu mặc cái áo tơi mưa làm bằng lá núi, vào những ngày mùa đông, cha mẹ tôi cặm cụi ngồi chằm từng tấm áo đi mưa,  kết những chiếc lá núi to lớn và không thấm nước thành từng tấm thì gọi là chằm, lá núi là do anh Hai Lực tôi đi lấy ở núi Mun, vùng rừng núi phía nam làng, những ngày không đi chợ huyện, anh tôi lại vào rừng Mun, mùa đông năm ấy, phiên chợ huyện nào anh Hai Lực tôi cũng gánh áo tơi mưa quay về, tôi thì cha tôi đã đặt cách cho việc chăm sóc con bò cái đẻ, trời mưa, tôi lừa con bò cái đẻ ra gò thổ mộ của làng, con bò gặm cỏ trong mưa, còn tôi thì ngồi trong ngôi nhà làm bằng áo tơi mưa và cứ thấy thắc mắc trong lòng là tại sao đến lúc ấy thì người ta không còn mua áo tơi mưa làm bằng lá núi của anh Hai Lực tôi, tôi cứ muốn diễn tả thế nào để cho mọi người đều có thể hình dung cảnh tôi ngồi trong căn nhà lá giữa mưa để nghĩ ngợi về cái lý do tại sao người ta không còn mua áo tơi mưa của nhà tôi, thứ vật thể cho đến lúc viết địa chí của làng vẫn cứ thấy lấp lánh trong ký ức tôi: cái áo tơi mưa chằm bằng lá núi, rồi bấy giờ con bò cái đẻ đã làm tôi bối rối, nó trở dạ đẻ trong mưa, con bò cứ nằm dài ra trong mưa, thở hổn hển, sáng ấy, trời mưa to, ngoài tôi ra, chẳng có đứa nào trong làng lùa bò ra gò thổ mộ của làng, tôi chưa kịp kêu la cầu cứu thì con bò cái đã sinh con xong, con nghé con vùng chạy trong mưa, thì chẳng phải tôi đã nhường ngôi nhà bằng áo tơi mưa cho con nghé đó sao, vừa dứt mưa là tôi liền lấy áo tơi mưa của mình làm tả cho con nghé, tôi ẵm con nghé chạy trước, con bò cái lúc thúc chạy theo sau, trưa ấy, cả nhà tôi ăn khoai mì luộc, con bò cái đẻ uống nước cám, còn con nghé con bú mẹ, tôi vẫn nhìn thấy những nụ cười trên gương mặt cha mẹ tôi và anh Hai Lực tôi, chẳng lẽ cha mẹ tôi và anh trai tôi lúc bấy giờ đã đến được một thứ bến bờ nào đó ở bên ngoài mọi nỗi bất hạnh. 

 

 

 

15/có một khúc sử xem ra có vẻ hơi kỳ cục, nếu không nói là hơi lạ đối với thời thế giới phẳng, nhưng quả tình là rất cảm động, bỡi nó xảy ra giữa lúc bao nhiêu xứ sở trên mặt đất đang vào thời cực thịnh của nền sản xuất hàng hóa, thì vào lúc đó, cha tôi cuốc đất trồng bông, và mẹ tôi dệt vải.

 

một ngày tháng sáu, cây bông vải bắt đầu nở rộ ngoài vườn, đã hơn nửa năm người khách thương đến nhà đặt mua vải với phương thức đổi thóc, mẹ hẹn sang tháng tám, lời hẹn như sự khẳng định cho một sự thể vẫn còn nằm trong những cái có thể, tháng sáu, cây bông vải đã nở trắng ngoài vườn, nhưng vẫn còn là những cái có thể.

 

không phải là tôi hoài cổ khi kể lại cảnh trồng bông dệt vải, nhưng vì đó là một khúc sử không thể không nhắc lại, năm hôm một phiên chợ làng, tôi theo mẹ ra chợ làng bán vải, ai về dưới giã hồi hôm, những dặm dài, đôi chân trần tứa máu, để sáng bữa chợ phiên của làng có gánh cá gánh tôm những người chạy nò mang lại [chạy nò là cách gọi những lái thương đi mua cá biển dưới giã đem về bán ở chợ quê] chợ làng đối với thời niên thiếu của tôi là một thế giới rộng lớn, tôi vui sướng theo mẹ bước vào cái thế giới rộng lớn ấy, và cảm thấy như không có gì có thể trói buộc tôi, ở chợ làng, tôi thấy có cả những người bán gạo bán rau và bán mắm, có cả những người bán trứng bán thịt bán nong nia thúng mủng, chỉ trong chốc lát cây vải khún của mẹ tôi đã  bán hết, cá tôm của những người chạy nò cũng bán hết, gạo thóc, khoai củ, nong nia thúng mủng cũng bán hết, một khúc sử mà hàng hóa trong một buổi chợ làng chỉ trao đổi qua lại giữa những người họp chợ, chị bán tôm cá bán xong tôm cá mang tiền đến mua vải của mẹ tôi, và mẹ tôi bán xong vải mang tiền mua trứng mua thịt của chị bán trứng bán thịt

 

một ngày tháng sáu, cây bông vải đang  nở rộ ngoài vườn, tôi cũng bắt đầu nghĩ đến việc bắn bông, kéo sợi, thế giới cứ xảy ra theo cách của nó, còn tôi thì  theo cách của tôi, tôi bắt đầu nghĩ đến ngày bông vải  chín ở ngoài vườn, và sau đó thì lũ con gái mười lăm mười sáu ở trong làng kéo đến giúp mẹ tôi bắn bông, kéo sợi, ở làng tôi lúc bấy giờ dường chỉ mỗi nhà tôi trồng bông dệt vải [tôi chỉ còn nhớ loáng thoáng thế] trồng cây bông vải cho có trái đã khó, còn dệt vải thì phải có nghề, mẹ tôi đã được bà ngoại tôi truyền cho nghề dệt vải sợi, tháng sáu, tôi nghĩ đến lúc tôi cùng với lũ con gái mười lăm mười sáu trắng những đêm bắn bông kéo sợi, tôi cũng đã đến tuổi thường nghe lòng mình rạo rực chuyện yêu đương

 

 

cái cách cha tôi, một người am hiểu sách vở kim cổ, cầm cây rựa chuốt con thoi dệt cho mẹ tôi là một cách tuyên bố với thế giới rằng những kiến thức sách vở đọc được chẳng là gì cả đối với tri thức nhân loại,  người nào đó là thật tài tình khi nghĩ ra được cái khung dệt bằng tay, đương sợi cũng bằng tay, đương sợi bằng con thoi, như  cách người ta đương nong nia, để sau đó  cho ra những tấm vải mịn màng, những tấm vải làm từ trái bông vải, cái cách cha tôi cầm cây rựa đẽo gọt khúc gỗ lồng mức cho ra hình thù con thoi, rồi cầm lấy cây đục, gõ, đục, ngắm nghía, để hoàn tất công đoạn cuối của một con thoi dệt, là một cách tuyên bố với mọi người rằng, ngoài việc đọc sách, ông còn có thể làm công việc một anh thợ mộc chế tác các chi tiết cho một khung cửi dệt, nói tóm lại, trước sau cha tôi vẫn là một người thông chữ nghĩa cầm cày trên ruộng

 

 

mẹ tôi ngồi lên khung cửi dệt, đạp thử, tôi cứ mường tượng đến lúc những tấm vải dệt xong được cuộn thành những cuộn tròn trắng muốt, những cuộn vải khún [tên gọi thứ vải làm bằng trái bông vải] cha tôi hỏi khung dệt chạy có tốt không, mẹ tôi nói chạy rất tốt, tôi lại mường tượng ngày theo mẹ ra chợ làng bán vải

 

một ngày tháng sáu, cây bông vải vẫn đang nở rộ ngoài vườn, nhưng cơn mưa mùa hạ như một tai họa bất ngờ đã ập xuống, trái bông vải rụng trắng vườn, cha tôi ngồi ở trong nhà nhìn mưa, và cứ lặng đi, mẹ tôi cũng cứ lặng đi, tối hôm đó cả nhà tôi thức trắng. 

 

một vụ mùa được thóc, một bữa cơm có đủ dưỡng chất…có thể là khó thể xảy ra, hoặc chẳng thể nào xảy ra, nhưng những thứ đó, những cái có thể, là thuộc về những nỗi niềm của cha mẹ tôi

 

 

16/những thứ thuộc thời niên thiếu của tôi giống như thứ vết khắc nơi ký ức không gì xóa nổi, suốt quảng đời tuổi thơ của tôi có một sự việc chiếm khá nhiều nghĩ ngợi và công sức của tôi là làm sao nhìn thấy được lũ thỏ và mèo trên núi Chớp Vung, ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy hai con thỏ nằm chung với mèo, mẹ tôi đã ru tôi bằng câu ca ấy lúc tôi còn nằm nôi, ở hiên hè nhà tôi nhìn thấy núi Chớp Vung gần trong gang tấc, nhưng bấy giờ tôi còn quá nhỏ, có ao ức mấy cũng không đến đó được, sao chỉ có hai con thỏ mà không nhiều hơn, tôi thắc mắc ghê gớm về chuyện số lượng lũ thỏ ở trên núi, sức hiểu biết của tôi lúc bấy giờ cũng chỉ đủ để tra vấn về số lượng lũ thỏ liệt kê trong câu hát ru, còn vì sao thỏ lại nằm chung với  mèo mà không nằm chung với một loài nào khác như chồn cheo chẳng hạn thì bấy giờ tôi chưa đủ sức nghĩ tới, câu hát ru quả đã tác động rất lớn đối với  trí tuệ non nớt của tôi, ngày nào thì tôi cũng ra hiên hè ngồi chờ sự xuất hiện của lũ thỏ và mèo trên núi Chớp Vung, và hầu như chẳng nhìn thấy bóng dáng lũ chúng, sự bức bách hiểu biết về thế giới chung quanh của tuổi thơ là vô cùng to lớn, tôi lại ra hiên hè để chờ xem sự xuất hiện của lũ thỏ và  mèo trên núi Chớp Vung,  ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy hai con thỏ nằm chumng với mèo, mùa hạ, trời trong, nắng rộng, những ngọn cây trên đỉnh núi Chớp Vung như những ngọn đao chỉa vào nỗi đau của tôi, nỗi đau không nhìn thấy được những vật thể tôi ao ước được nhìn thấy, ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy hai con thỏ nằm chung với mèo, có một thứ triết học về tồn tại ẩn dấu trong thi ca đến giờ tôi vẫn chưa hiểu nổi, mùa đông, những cơn mưa phủ kín núi rừng, ngồi ở hiên hè tôi nhìn thấy trời đất như đang đảo lộn trong cuộc dịch chuyển bất tận, có một hôm, coi như là ngày trọng đại nhất trong quảng đời tuổi thơ của tôi, mây trắng chợt vần vũ trên đỉnh núi Chớp Vung, và tôi thì nhìn thấy lũ thỏ và mèo từ mây trắng bước ra, tôi lập tức đi nói cho mẹ tôi biết lũ thỏ và mèo trên núi Chớp Vung là sinh ra từ những đám mây trên trời, mẹ tôi tỏ ra rất vui mừng trước sự khám phá của tôi, nhưng những hôm không có mây vần vũ trên đỉnh núi Chớp Vung thì tôi chẳng nhìn thấy thỏ với mèo đâu cả , rồi những ngày bầu trời trong vắt không mây lại diễn ra quá lâu, lũ thỏ và mèo bặt dạng, tôi đau khổ vô cùng, phải làm sao để lúc nào  cũng nhìn thấy được lũ thỏ và mèo ở trên núi, nghĩ đến chuyện ấy, tôi buông tiếng thở dài, và trời đất ơi, một con thỏ, rồi một con mèo, từ trong hơi thở của tôi bước ra, và leo lên đỉnh núi, vào một ngày trời trong nắng rộng tôi đã nhìn thấy lũ thỏ và mèo bước ra từ hơi thở của tôi, mẹ tôi vui lắm, vì như thế là lúc nào tôi cũng nhìn thấy được lũ thỏ và mèo trên núi Chớp Vung, rồi chiến tranh lan đến làng quê tôi, nhà tôi cùng với người làng đi lánh ở núi Chớp Vung, rồi mẹ tôi bị trúng bom chết ở đó, tôi biết chỉ là do sự tưởng tượng của tôi, nhưng cứ mỗi lần nhìn lên núi Chớp Vung là  tôi lại thấy mẹ tôi từ chân núi đi lên đỉnh núi nơi có lũ thỏ và mèo đang đùa giỡn, và tôi lại không cầm được nước mắt

 

có một thứ triết học về tồn tại luôn ẩn khuất trong tình cảm con người đến giờ tôi vẫn chưa hiểu hết.

 

 

 

17/nhưng có một thứ bến bờ [tôi vẫn muốn gọi thế] nằm ngay giữa cuộc sống tôi đã nhìn thấy qua những người cày ruộng ở làng tôi, thứ bến bờ như biểu tượng không vui trong cách nhìn thế giới, tôi phải đi gặp anh Bốn Bơn người đóng cày gỗ ở làng tôi, buổi chiều hôm, thật lận đận, cũng thật khó được chấp nhận khi đề xuất một di sản văn hóa như thế, giữa lúc văn minh đương đại cung cấp cho cuộc sống bao nhiêu phương tiện tối tân hiện đại, tôi lại đề xuất một thứ di sản văn hóa những người mù đặc về  đời sống nông nghiệp của nhân loại sẽ cho là chuyện buồn cười: cái cày gỗ, từ chọc lỗ chuyển sang cày bằng cày gỗ trong gieo trồng quả là một biến cố làm thay đổi gương mặt nhân loại, phát minh, hay phát kiến, nói bằng cách nào cũng không nói hết sự vĩ đại trong tư duy của tổ tiên chúng ta, những kẻ hậu thế trong niềm cảm hứng về công lao nghĩ ngợi của tiền nhân, nhiều lúc nhiều nơi đã biến cây cày gỗ thành những biểu tượng thần kỳ trong cuộc tiến hóa, “ông cày gỗ” trong các nghi lễ đồng áng [ trong xuân kỳ, thu tế, hay lễ tết nguyên đán] như một vị thần xuất chúng, hay “thần cày”, hay “đệ nhất thần làng” trong các câu chuyện ngụ ngôn là những bài học khởi nghiệp, ở làng tôi, với ông nghè Quân, cây cày gỗ trở thành người bạn văn [ở làng tôi, một thời ông nghè  Quân đã  lập văn xã với các bạn bè gòm chim chóc cỏ hoa và cây cày gỗ, thi ca của ông Quân còn lưu trong tập bản thảo mấy trăm trang: văn tập Rối Rắm]  này anh cày gỗ có biết vì sao khi đem hạt lúa gieo xuống đất thì nảy mầm hay không, biết chứ sao không, bỡi vạn vật trong trời đất đều có lòng mong mỏi trở thành hình thể khác, ông Quân trò chuyện với cây cày gỗ có vẻ giống với các triết nhân thời trước Socrate bên Hy Lạp, sau cuộc đối thoại thi ca này là cuộc đối thoại mang tính lịch sử giữa cây cày gỗ và cây cày máy, đồng làng tôi vẫn cày bằng bò với cây cày gỗ, thỉnh thoảng thì cũng có cày máy, đồng làng đang lặng lẽ với những bước chân chậm chạp của lũ bò kéo cày gỗ  thì bỗng tiếng cày máy cất lên [một vài nhà trong làng cũng thử đi thuê cày máy về cày ruộng nhà mình] này anh cày gỗ chừng nào thì nhường đồng làng lại cho chúng tôi, cây cày máy hỏi, tra vấn đầy thách thức, chừng nào, trả lời cây cày máy là những trăn trở, là cuộc lẩn quẩn trong hình thể khu vườn, hay giữa vòng khép của khoảnh ruộng đồng làng, cuộc bức phá xảy ra những trăm năm trước, có nơi nhìn thấy được khung trời cao rộng, có nơi vẫn cứ ở lại chốn nghìn năm, vì sao, những tra vấn vẫn cứ cất lên trong thi ca, triết học, và làng tôi, vẫn đang mỉm cười với cây cày gỗ, nhưng tôi phải đi hỏi anh Bốn Bơn, người đóng cày gỗ ở làng tôi, về cái ách cày, phần tử không phải chủ đạo trong cơ cấu cây cày gỗ, nhưng tôi vẫn cứ thấy ở đó, nơi cái ách cày, niềm thao thức về sự tồn tại của những sinh linh luôn gắn bó với con người là lũ bò kéo cày, phải bắt đầu với cái mỏ cày,  chính là người cày nắm lấy phần tử này để làm công việc lật đất nhờ qua các công cụ lưỡi cày  và trạnh cày, và bắp cày là cái then truyền bí ẩn trong hệ thống cày gỗ [then truyền bằng gỗ mà nối được người cày với sức kéo] bắp cày bắt đầu với mỏ cày và kết thúc ở cái ách cày đặt  trên đôi vai của lũ bò kéo cày, cây gỗ núi trên núi Mun về đến nhà tôi thì biến thành cây đòn gánh để lũ bò cày gánh cây cày  gỗ trên đồng làng, anh Bốn Bơn nói với tôi về cái ách cày, hóa ra, theo anh, thì lũ bò cày gánh cày trên ruộng, chứ không phải kéo cày như xưa nay nghĩ, gánh cày, như con người ta gánh lúa gánh rạ trên đồng làng, cách nghĩ của anh Bốn Bơn dẫn đến thứ khái niệm về dân chủ, lũ bò cày là bạn đồng hành của con người trong công cuộc làm ra cơm áo, tôi phải đi gặp anh Bốn Bơn vào buổi chiều hôm, vào giờ này thì hết thảy những người cày ruộng đều trở về nhà, chị Bốn Bơn đang ở cữ, đẻ đứa thứ tư, đông thế, liệu anh có nuôi nổi lũ chúng ăn học đường hoàng không anh, tôi hỏi, anh Bốn Bơn liền đem cái kiến thức cha ông truyền lại ra nói, đông đứa mới tát biển dời núi nổi chứ chú, có tiếng khóc trẻ thơ ở trong buồng cữ, tôi thử nhìn vào buồng cữ thấy nhánh xương rồng treo ở cửa buồng còn tươi rói, đẻ trạm xá xã, tiêm thuốc tây, nhưng về nhà thì nằm lửa, không dám bỏ tục lệ cha ông, giờ tôi phải đi lừa con nghé còn ở ngoài đồng, chú à, anh Bốn Bơn vừa nói vừa đi nhanh ra ngõ, ở trong làng đang vang lên tiếng heo gà, tiếng la mắng con cái, tiếng khua nồi niêu chén bát, bò đã về chuồng, người đã về nhà, nhưng lũ gà chưa kịp cho ăn đã lên chuồng kêu la inh ỏi, lũ trẻ nít chưa kịp cho ăn kêu khóc inh nỏi, cái cảnh buổi chiều hôm ở làng tôi như máu đang trở về tim [hết thảy gìà trẻ lớn bé đi đâu, ở đâu, vào lúc ấy đều phải trở về mái nhà của mình] những gì xảy ra vào những chiều hôm ở làng tôi là rất riêng, bề bộn, nhưng cái nào cũng có góc cạnh, khắc khoải, chìm đắm, những gì xảy ra có vẻ như chẳng ăn nhập chi với chuyện chăn dân của nhà đương cục, có vẻ như không hề biết, hay không muốn biết, chuyện chính trị, chuyện chính trường, bèo bọt, lầm than, chết chóc, đang diễn ra bốn phía, có vẻ như biết mình chẳng thể đi cùng thế giới để đến miền văn minh sáng sủa [ăn ra con người, ở ra con người…] biết mình chỉ có thể ở lại với ngôi làng quê có cánh đồng làng trước ngõ, có ngọn gió làm te tàu lá chuối sau nhà, nghìn năm như vẫn còn nghe tiếng con người gọi nhau ra đồng làng, nghìn năm như vẫn còn nghe tiếng con nghé gọi bầy buổi chiều hôm. 

 

 

 

18/vậy mà vẫn còn có chỗ như cuộc vươn lên tới chỗ đỉnh cao của tinh thần nhân loại, giữa cuộc nghìn năm như còn nghe tiếng con người gọi nhau ra đồng làng vẫn còn có cuộc văn chương, suốt dọc dài khắc khoải áo cơm  thi thoảng chữ nghĩa lại cất lên, cứ như xứ sở không đành lòng để mình chìm đắm, vùng vẫy một chút dấu tích, trăm năm con tắc kè kêu, cười khóc theo mùa, bộng cây vông đồng, đêm con tắc kè chêm vào bóng tối những khúc đệm nặng như cái chết lũ cua cá mùa khô cạn, nước mắt nhảy nhót tràn qua cát bụi, lênh đênh bộng cây vông đồng, buổi sớm tinh sương con tắc kè rót vào ánh bình minh ngôn ngữ có nguồn gốc tự thuở tiếng động đầu tiên phát ra trong hỗn mang, tắc kè…tắc kè…nếp gấp hoang mang của những đám mây không màu, không trọng lượng, chú thích cho những cú va đập của ngu tối, lận đận bộng cây vông đồng, tiếng con tắc kè chạm vào buổi chiều hôm, xám ngoắc bước chân lũ quỉ nói tiếng người, những câu chữ của quỉ trôi giữa cơn giận dữ của  đất … tôi nói về con tắc kè nơi bộng cây vông đồng chỗ đầu làng  như thể thay cho người làng tôi nói lời cám ơn con cháu của lũ khủng long tàn nhẫn [hồi kỷ tam điệp, đại trung sinh] nếu con tắc kè sống ở bộng cây vông đồng chỗ đầu làng tôi là con cháu lũ khủng long thật thì cuộc tiến hóa có cơ may tươi sáng, mấy trăm năm con cháu con tắc kè vẫn sống ở bộng cây vông đồng chỗ đầu làng tôi cho đến khi bom đạn chiến tranh làm ngã đổ cây vông đồng, cây vông đồng chỗ đầu làng tôi không còn, nhưng đêm vẫn nghe thấy tiếng con  tắc kè, trăm năm con tắc kè lưu vong, tôi lại tả về cuộc rày đây mai đó của con cháu loài khủng long tàn nhẫn, con tắc kè nay trú ở đám cây ăn quả ở xóm trên, mai lại chuyển đến đám cây ăn quả ở xóm dưới, có vẻ như đã đến lúc con người và những sinh vật trong trời đất gắn bó nhau hơn, nay con tắc kè ở vườn nhà người này mai lại sang vườn nhà người khác, cứ thế, đêm, con tắc kè có vẻ như cố để lộ thân phận giữa cuộc vận động của thế giới, những dịch chuyển, những tiếng kêusự sơ hở của  tính thể, hay nói khác là đã nhìn thấy hình tướng của sự vật, nói ra, hay kêu lên, là những phát lộ ra bên ngoài của tính thể, cái tiền nghiệm không chịu im lặng mãi, nói ra, từ đó là linh láng những máu và nước mắt, đêm con tắc kè để lộ mình là biển khổ, cái hậu nghiệm ngổn ngang, thống thiết, buồn… đêm, tôi chiêm nghiệm tôi, tôi chiêm nghiệm người làng tôi, qua sơ hở của con cháu loài khủng long tàn nhẫn, nghe tiếng tắc kè kêu như nhìn thấy được sinh mệnh của làng, rồi bỗng dưng tiếng kêu đêm của con tắc kè [đang trú nơi gốc  bưởi nhà tôi] có vẻ gì hơi khác, hơi chùng xuống thứ đáy sâu nào đó, bồng bềnh, sầu não, giận dữ…sơ hở nào đây, tôi chỉ biết mới hôm qua, trong làng xảy chuyện, ông trưởng làng đã bị hạ bệ, người nói là do ông đã lén cắt xén điền  thổ của làng, người bảo là do ông đã dám nói ra ở trên huyện trên tỉnh có kẻ đã đem bán đứng khu rừng rộng mênh mông ở phía nam làng tôi cho bọn con buôn vua chúa ở ngoại quốc mới xâm nhập vào quê hương xứ sở tôi. 

 

 

19/ phải nói ngôi làng nơi tôi sinh ra là thứ  xứ sở luôn đậm đặc trong tình cảm của tôi, làng tôi, mấy từ ngắn ngủn nhưng có sức áp đảo trong nghĩ ngợi của tôi, cứ lắng xuống những hình ảnh, những liên tưởng, cho đến khi làm bật ra thứ ngõ ngách, những biến thể dịu dàng, xao động, như thể đang chạm vào vùng trinh tiết của vĩnh cửu, chỉ một chút hình bóng nào đó của đất đai thoảng lên trong trí nhớ cũng đủ để hình thành những nghĩ ngợi có tính cách sinh tử về ngôi làng nơi tôi sinh ra, tôi muốn nói đến tình yêu tôi đã dành cho nơi chôn nhau cắt rốn của tôi, chúng, tình yêu ấy từng lúc lưu vào ký ức tôi, có vẻ như luôn chờ đợi tôi nói ra, bây giờ là tôi nói về hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi [ở làng tôi, hồi ấy, dường như nhà nào cũng có hàng cây bông gòn trước ngõ] trắng những buổi ban mai chạy nhảy dưới bầu trời tháng sáu, một vùng tuổi thơ tôi gắn bó với hình ảnh hàng cây bông gòn trước ngõ, tháng sáu, hoa bông gòn bay trắng bầu trời trên sân vườn nhà tôi, hoa bông gòn chứ không phải hoa gòn, hoa gòn đậu thành trái bông gòn, tháng sáu trái bông gòn khô trên cây, nứt vỏ, bông gòn từ các khe nứt tuôn ra thành hoa bông gòn bay nhập vào bầu trời trên đầu tôi, hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi là do tổ tiên tôi trồng tự những trăm năm trước vào thời đất nước tôi còn có vua, những cây bông gòn vươn lên bầu trời bình yên, rồi người ở kinh về theo lệnh vua, tháng sáu, những bao bông gòn trắng tinh sự minh bạch của một vùng đất được mang về kinh, một thời làng tôi đã làm ra thứ vật liệu để làm gối cho vua, thuở ấu thơ tôi đã gối cùng thứ gối với vua, gối bông gòn, gối gối bông gòn vừa bú mẹ vừa nghe những bài hát đồng dao mẹ hát, cái gối bông gòn nằm đâu đó thật sâu trong ký ức tôi thi thoảng lại ngoi lên như người đưa tin, buổi ấy đất nước tôi nơi đâu cũng có bóng dáng lũ ngoại xâm, tôi là thiếu niên cứu quốc, hết thảy lũ cùng lứa tôi ở trong làng đều là thiếu niên cứu quốc, anh trai và chị dâu tôi là thanh niên cứu quốc, cha mẹ tôi là nông dân cứu quốc, cả làng cứu quốc, cả nước cứu quốc, những đêm trăng, lũ nhỏ cùng lứa tôi tụ tập ở sân nhà tôi để học ca hát, chị dâu tôi vừa hát vừa múa làm mẫu cho bọn nhỏ chúng tôi, có vẻ như chuỗi ngày thần tiên của một đoạn đời tuổi thơ, đây thái dương hồng sáng chiếu khắp nơi… bài ca cứu quốc [tôi không còn nhớ chính xác là sáng chiếu hay sáng chói] chúng tôi múa hát trên bóng hàng cây bông gòn trên sân, ánh trăng đêm như  cưu mang một cuộc chuyển động đầy tính sử thi, vang lên giữa những cơn gió đêm từ dưới giã thổi về mát rượi là những bài hát mơ hồ nhưng với bọn nhỏ chúng tôi lúc bấy giờ là rất thân thiết như bài hát ru của mẹ, rồi tôi lại phải xa hàng cây bông gòn trước ngõ, tôi đi học chữ ở trường huyện [sau khi cha tôi đã cho tôi thôi chăn bò và học xong chữ ở trường làng]  chiều thứ bảy về, chiều chủ nhật hôm sau lại đi, những đồng bạc cắt mẹ cho, ruột nghé gạo vắt ngang qua ngực áo [đồ đựng gạo bằng vải được may theo hình thù ruột một con bò nghé] tôi ra khỏi lòng mẹ đã mười mấy năm mà mỗi lần rời mẹ đi đâu đó là lại thấy lạc lõng, bơ vơ, mỗi chiều chủ nhật trở lại trường huyện là tôi lại khóc, nhà em có hàng cây bông gòn trước ngõ, tháng ba năm trước cây bông gòn ra hoa, kết trái, tháng sáu năm sau trái  bông gòn khô nứt trên cây, bông gòn tràn ra từ những kẽ nứt hóa thành những đóm hoa trắng muốt tấp vào niềm vui của em, nhưng khi đi học chữ ở trường huyện là em phải xa làng quê, xa mẹ, em đi, xóm làng và mẹ em khuất mất đằng sau những xóm làng khác, chỉ còn nhìn thấy đọt hàng cây bông gòn trước ngõ buồn bã in lên nền trời chiều, cũng chỉ trong chốc lát giữ được chút hình ảnh ngôi làng quê có mẹ em ở đó, thật sự là em đã khóc vì buồn nhớ mẹ…thầy giáo dạy văn khen tôi tả cảnh làng quê rất thật, khi nói cái gì mình thật lòng yêu mến thì sẽ thành văn chương, ông nói với lớp học của tôi, rồi gọi tôi lên đọc bài luận văn tôi viết cho cả lớp cùng nghe, một biến cố mang tính cách luận điểm văn chương đã diễn ra, thầy giáo dạy văn chỉ vào người tôi, và nói: em là một mảnh hồn của đất đai buồn, tôi không hiểu hết câu nói của thầy nhưng cảm thấy vui sướng như đang bay vào cõi thần tiên, nhưng liền sau đó thì thầy giáo dạy văn không còn dạy văn ở trường tôi nữa, thầy giáo dạy văn mới đã đến dạy văn ở lớp học tôi, chúng tôi rất muốn hỏi thăm về thầy giáo cũ nhưng rồi chẳng đứa nào dám hỏi, cũng không bao giờ nghe thầy hiệu trưởng của trường hay những thầy giáo khác nhắc đến người thầy đã khắc vào đời tôi hình ảnh của một vẻ đẹp ngoại lệ, rồi bom đạn chiến tranh đã cày xới làng tôi làm ngã đổ không biết bao nhiêu thứ, trong đó có hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi, một ngày tháng sáu không còn những trái bông gòn khô rụng trước ngõ nhà tôi,  tôi đã gặp lại thầy giáo cũ của tôi, mấy chục năm thầy trò mới gặp lại, chúng tôi không thể nén được những giọt nước mắt, nhưng vì đâu hồi ấy thầy đã ra đi, tôi hỏi, theo cách nhìn lúc bấy giờ thì ca ngợi nỗi buồn là một khuyết điểm, thầy đã bị phê phán vì đã làm mất đi vẻ đẹp của công cuộc cứu quốc em à,  thầy tôi có vẻ đang cố nén nỗi đau của một vết thương quá lớn để nói cho tôi biết lý do ra đi lúc ấy của ông, có nghĩa  người ta đã cho là thầy sai lầm và không cho thầy tiếp tục dạy học, tôi hỏi, không sao đâu em, cuộc sống là vậy, đôi khi chúng ta rơi vào sự u tối lầm lạc nhưng cứ ngỡ đang văn minh tiến bộ, thầy tôi nhìn tôi vui vẻ nói, tôi có cảm tưởng lịch sử đã tặng cho tôi  những xáo trộn trong nhận thức, cứ thấy như mình đang khờ khạo bước giữa một thế giới mọi thứ đang rối tung lên.

 

 

20/cuộc sống làng quê tôi là bản hòa âm nhiều cung bậc, với buổi thiếu niên của tôi là một khúc vui thật sự, nhưng với tính hiếu kỳ của tuổi mới lớn [như vì sao đêm lại nghe tiếng vạc kêu sương, buồn, hay vì đâu đêm nghe có tiếng huýt gió của con người thì lũ rắn xanh mò đến…] những gì diễn ra quanh tôi luôn là những câu chuyện thực, mà huyễn hoặc, cứ đầy ắp trong nghĩ ngợi những tra hỏi và những lời đáp không bao giờ đến bờ bến, hiện thực như những âm vang bỏ lửng, nghe, thấy, và muốn hỏi, những ngạc nhiên luôn quyến rủ tôi, vậy có phải cứ gieo xuống đất bất cứ hạt cây gì cũng sẽ mọc lên một cây khác và cho ra quả, câu hỏi xảy ra trong nhận thức tôi ngay từ lúc cha mẹ tôi bắt đầu câu chuyện trồng cây bông vải [cây lúa cho cơm ăn, cây bông vải cho áo mặc, những lý thuyết bao giờ cũng giản đơn, khiếm khuyết, tàn nhẫn] đêm, tôi thức giấc nghĩ ngợi về cuốn sử làng tôi đang viết và đang nghĩ ngợi, có cả cái khuyết sử, và cái có sử, và có cả cái không biết xếp vào khuyết sử hay có sử…bỗng nhìn thấy cái mầm cây, ai đó đã hô hoán vào buổi sớm mai có con nai đang bình tĩnh đứng uống nước nơi bờ suối, vầng trăng hạ tuần còn nhợt nhạt nơi vòm trời tây, đã đổ xuống buổi khuyết sử những nụ cười mông muội, và ai đó đã thử nhổ cái mầm cây lên thấy bên dưới còn đeo hạt, đã có sự liên tưởng giữa cây và hạt chưa nhỉ,  những khúc sử đứt đoạn như thế đã làm dấy lên những cảm hứng vĩ đại [khoa học và thi ca là những sấm ngôn vô thức] chuyện cái mầm cây có vẻ đã rơi vào quên lãng, và cho đến tận giờ con người đã có thể làm ra những cánh rừng [những mầm cây buổi khuyết sử, và những cánh rừng buổi có sử] tháng giêng, mùi hoa xoài hoa bưởi còn phảng phất trong vườn, cha tôi  vác cây cày, lùa đôi bò ra ruộng, đi cùng cha tôi có tôi và mẹ tôi, vào lúc tôi và mẹ tôi đặt những hạt bông vải xuống đường cày cha tôi mới mở chính tôi đã không biết là mình đang mang tâm trạng khuyết sử [ buổi hoàng hôn, ai ngồi trong hang lạnh, sau cuộc săn, thật sự vẫn còn nhớ, hay không còn nhớ gì cả chuyện xảy trong ngày, chuyện giữa con người và con mồi săn, giữa con người và tự nhiên] tôi cùng với cha mẹ  tham gia vào việc trông cây bông vải mà lòng vẫn chưa ổn, có thật sau đấy có vải để mặc hay không, những đường cày cha tôi mới mở thật sự có làm xáo trộn cuộc sống lũ giun đất, trong lúc tôi và mẹ tôi đặt những hạt bông vải xuống đường cày, lũ giun phải chạy vạy đi tìm chỗ ở mới, và cha tôi thì nghĩ ngợi theo cách của ông, những nghĩ ngợi có hơi hướng một nhà thổ nhưỡng, năm này đất ruộng nhiều giun như thế cây bông vải chắc tốt, ông nói, vậy thì rốt cuộc đã có một sự liên quan nào đó, rất hệ trọng, và bền vững, giữa sự mầu mỡ của đất đai và lũ giun đất, những câu hỏi mang tính bản thể luận như thế, mà bấy giờ tôi đâu biết, ẩn nấp đâu đó trong nhận thức của tôi luôn đánh động trong tôi một thứ tinh thần vĩ đại là tình yêu xứ sở, tôi yêu đám cây bông vải cha mẹ tôi lặn lội từng ngày ở đó, nếu nói con người cùng thiên nhiên tồn tại thì cứ mường tượng, đêm, không phải người thơ với những câu chữ biết nói, thơ, mà là người trông bông vải, cha tôi, sau ruộng bông vải là chiếc xa kéo sợi, cái khung cửi đạp bằng chân, kéo sợi, và dệt vải, những nghĩ ngợi không biết nói, thơ của người trồng bông vải nằm nơi bờ cỏ,  người trồng bông vải nằm một bên, ruộng bông vải nằm một bên, thở dưới vòm trời đêm, gà trong xóm chưa gáy sáng cha tôi đã trở về, bát nước chè quế mẹ tôi đã pha sẵn, vun bọt, sáng lên một góc sống, con người bước vào một ngày mới, cũng vô thức như đám bông vải trên đồng làng, tháng sáu, bông vải nở trắng ruộng,  thay vì niềm vui là nỗi sợ hãi khi nhìn thấy những đám mây đen kéo qua bầu trời trên đồng làng, mưa mà đổ xuống lúc này thì người trồng bông vải trắng tay, năm này may không có mưa trái mùa, cha tôi nói khi toàn thể bông vải trên đồng làng đã đem hết về nhà, ánh mắt ông nở nụ cười khô khốc như thể còn vương vấn âm vang tiền sử, trong lúc tôi nghĩ ngợi về những ngày mẹ tôi dệt xong những cây vải khún [cách gọi thứ vải dệt bằng sợi cây bông vải] thì trên sân nhà tôi diễn ra một cộng đồng chưa thấy nói trong sử sách nào, đám con trai con gái cùng lứa ở trong làng mang xa kéo sợi đến sân nhà tôi để kéo sợi, bầy người tuổi trẻ, trong đó có tôi, muốn họp nhau dưới ánh đèn đốt bằng khối dầu rái [nhiên liệu lấy ở khu rừng phía nam làng] chỉ đủ soi những chiếc xa kéo sợi và những gương mặt, cuộc hang động của bầy người đương đại mang tính thi ca hơn là kinh tế xã hội, chỉ là để vui với việc kéo sợi, ở bờ rào tre nhà tôi lũ đom đốm cũng lây vui, lập lòe lửa miên trường, thôn dã với ngọn lửa tạo sinh từ loài đom đốm luôn là cuộc gắn kết tiến hóa, soi sáng nỗi heo hút, lận đận, vậy mà vẫn cứ cất lên cuộc lãng đãng nghìn năm, có một thứ đa tình thôn dã, vắng anh em như con chim lạc rừng, kéo sợi, và hát, người con gái hát câu ấy về sau đã chết trong một cuộc oanh kích của máy bay giặc Pháp, còn lúc ấy đang ngồi bên tôi, nàng vừa quay xa kéo sợi vừa khẽ xoãi chân ra, khoèo chân tôi, rồi đứng lên, kêu là đi uống nước, tôi cũng đứng lên, lặng lẽ bước theo nàng, chắc đám bạn chúng tôi giả vờ không nghe thấy, tiếp tục hò hát, tôi và nàng thẳng ra buội chuối phía sau nhà, cảnh đêm khuya đủ để cho tôi nắm lấy tay nàng, nhưng tôi đã vội vã rụt tay về ví có ngọn gió khuya bất chợt làm rung rinh tàu chuối, có thể là sự nghiêm túc của đám chuối sau nhà tôi đã làm cho tôi  và nàng khó khăn trong việc trò chuyện, nhưng bên nhà em thì chừng nào cày lại ruông bông, em cũng không biết nữa, cuối cùng chúng tôi cũng nói được, nhưng là chỉ nói về chuyện ruộng trồng bông vải, tôi biết bấy giờ tôi và nàng chưa đủ ngôn ngữ cho một tình yêu thực thụ, chỉ mới tình bông vải. 

 

                                                                                                                                                                                                                                                                      

21/rồi có cái gì đấy, như định mệnh, vắt ngang qua lịch sử gần như làm tiêu tan cả những khối tình lớn lẫn những khồi tình con, trước đó cũng có, con bò nhà anh sang ăn đám lúa đang lên đòng của nhà tôi, hoặc, con gà nhà anh sang phá đám cải đang lên xanh ở vườn nhà tôi, những mâu thuẫn, thứ tình cảm khúc mắc, không thông suốt, giữa con người với con người [chưa được đúc kết thành hệ thống, hay khái niệm] cũng bình thường như chuyện mưa nắng bất thường, những tình cảm khúc mắc ấy cũng chỉ là thứ hình thái tinh thần không được đẹp cho lắm, một thứ phụ phẩm của nhận thức, không mấy nguy hiểm, nhưng là vùng u ám trong dòng chảy lẽ ra không nên có ở cõi con người, nhưng từ hôm có ngọn gió lớn có vẻ mới lạ ấy thổi qua làng đã làm phát sinh niềm giận dữ không còn giống chút nào với những giận dữ con người vốn sở đắc trong quá trình tiến hóa, sự giận dữ còn nguyên vẻ hang động, gần như vô thức như tiếng gào của con thác mùa lũ, dường trong ngọn gió lớn thổi qua làng có chứa sẵn thứ kích tố khơi gợi được những khả năng phân tích và liên tưởng của trí tuệ, cách nhận thức mang tính chất liên văn bản mới mẻ được ngọn gió lớn làm bùng lên khiến cho người làng tôi gần như mất hết sự hồn nhiên chất phác của những con người vốn hiền như đất đồng làng, mọi người bắt đầu nhìn sự vật với đôi mắt như chẳng còn nước mắt [khóc là hèn yếu] bắt đầu cách nhìn kẻ khác chỉ với hai cách, hoặc là bạn, hoặc là kẻ thù của ta, điệu thức buồn bỗng cất lên giữa dòng chảy nghìn năm trong veo, êm ái, sự thật, nó là thứ nhị nguyên khô héo từng làm khổ sở cả một vùng trời đất phía tây, cuộc trúc trắc đã làm phá vỡ cuộc nhân văn quê mùa lộng lẫy, nhưng sự lầm tưởng đương đại lại gọi là ngọn gió mới, cứ nghe vọng lại ở trong làng tiếng hô vang của đám đông, cách tỏ đồng tình của đương đại, thuở ngọn gió lớn có vẻ mới lạ ấy mới thổi qua làng quả tình người làng tôi có vui mừng thật sự, bỡi bỗng chốc nhìn thấy được, nghe được, những điều mới mẻ, thời của giác ngộ, cách nhìn thế giới mang hơi hướng của mặc khải, phải giác ngộ ra rằng mình bị áp bức, bị tước đoạt tự do, chuyện những nghìn năm trước đã được nói ra ở khắp nơi trên mặt đất này, nhưng những người trồng lúa và trồng bông vải ở làng tôi tới lúc đó mới nghe thấy, những điều nghe thấy như những câu kinh không vần có sức chuyển đổi cuộc sống đang cơ cực, hoan hô ngọn gió lớn, cứ nghe vọng lại trong làng những lời chúc tụng, những ánh mắt sáng lên, như đang trở thành kẻ khác, ai kẻ áp bức ta, ai kẻ tước đoạt tự do của ta, những lời gào thét, tiếng sấm giữa mùa xuân, giận dữ chuyển thành căm hận, có kẻ sáng thức dậy bỗng thấy mình biến thành kẻ phản bội đồng bào mình, những cách sống và chết theo ngọn gió mới đã được thiết lập, đã được tuyên bố tuyên bố, như một thứ định mệnh đương đại, không còn nhìn thấy nhịp điệu cư thôn, hiền hòa, cổ kính,  bỗng chốc hình thành từ những cư dân trồng lúa và trồng bông vải những kẻ thù của làng xóm, đêm, nghe tiếng con vạc kêu sương mà nghe như chúng đang đánh dấu một khúc sử mới lạ, khi cuồng phong đã lắng, đêm, người ta nghe thấy có rât nhiều tiếng khóc, từ phía gò thổ mộ của làng, từ các ngôi nhà ở trong làng, ai khóc ai, không biết, 

 

 

 

22/hay khổ đau trong quá khứ đã trở thành có hình dạng, sự chuyển thể, biến thể của vật chất, nỗi khổ đau hay con người khổ đau nói cho cùng đều là vật chất, nhất định đấy không phải giấc mơ, đấy là vào một ngày tháng tám, mùa thu, ông lão đã gọi đúng người đang viết sử làng, có ai ở nhà không, tôi đang ở trong nhà thì nghe có tiếng gọi ngoài ngõ, bên dưới bầu trời mùa thu lúc bấy giờ là toàn bộ những sự thể quen thân, nắng sớm mai tơ lụa, vuốt ve, chẳng thể nắm bắt được sự quyến rủ của tự nhiên, nhưng nhìn thấy đám chuồn chuồn như thể đang bị mê hoặc, đang bị chi phối, một cách không thể cưỡng lại, mùa thu đang nói gì với lũ chúng hay sao, giống như một vùng nước xoáy, hằng trăm nghìn con chuồn chuồn đang có mặt trên bầu trời trên sân nhà tôi cứ cuồn cuộn lao xuống thấp, rồi cất lên cao, những vũ khúc mùa thu… ơ hay, lại thấy nhớ tuổi thơ của ta, ông lão buột nói lúc ông vừa giáp mặt tôi, rõ ràng lúc bấy giờ, trước mặt tôi, ở trên sân nhà tôi, là một ông lão cùng với những sự vật: chiếc gậy  chống, chiếc nón trên đầu, bộ áo quần bằng vải cũ, và chiếc xe đầy ắp củi, chiếc xe bánh gỗ tôi đã nhìn thấy ở đâu đó, à, minh họa cho một bài tập đọc trong một cuốn quốc văn giáo khoa thư nào đó tôi không còn nhớ rõ, mà sao lại mang củi đến nhà tôi nhỉ… dù sao thì ta vẫn cứ thích cái cách cho chuồn chuồn cắn rốn để biết bay, ông lão nói, không nhìn tôi, nhưng tôi biết là ông đang nói với tôi, cái cách ông cười thành tiếng, vói tay lên trời như để tóm lấy một con chuồn chuồn nào đấy là giống hệt với cái cách tuổi thơ của tôi… ơ hay, cũng đám chuồn chuồn cũ đấy thôi, ông lão nói, lê gậy đuổi theo đám chuồn chuồn vẫn đang tiếp tục vờn nắng ở trên sân, việc đem đặt chiếc xe đầy củi ngay giữa sân nhà tôi, và nói năng đi lại không hề lúng túng, trái lại có vẻ thông thuộc nhiều thứ, chứng tỏ ông lão không phải là kẻ quá xa lạ với làng tôi… khi người ta đi xa, rồi có dịp quay lại, thấy thứ cảnh cũ còn đó, bỗng nảy ra tình cảm khó hiểu, không biết là mình đang vui hay đang buồn, thế giới trong cách nhìn con người thường là thế, ông lão nói, tôi bắt đầu thấy nể nang cách nói năng có vẻ trí tuệ của ông, thế giới luôn là thứ khác trong cách nhìn mỗi người, thưa ông, tôi nói, như thể để bắt đầu cho một khám phá, việc một sáng mùa thu bỗng có kẻ đẩy xe củi vào sân nhà tôi là không bình thường chút nào, làng ở gần núi, không thiếu củi, nhưng lại có người mang củi đến bán, mà sao lại đem củi đến bán cho người đang chép sử làng nhỉ, thưa, ông có định mang củi sang các nhà khác trong làng hay không, tôi hỏi câu này như đột phá cho cuộc khám phá… mà sao chúng ta không ngồi xuống đây để trò chuyện nhỉ, ông lão bỗng đề nghị, rồi lũ chuồn chuồn vẫn cứ đảo lượn trên cuộc trò chuyện giữa ông lão bán củi và người chép sử làng, cho đến lúc ấy tôi vẫn nghĩ ông lão là người bán củi, thật tình mà nói làng chẳng thiếu củi, thưa ông, tôi lại nói như để dò hỏi… không phải củi đâu, nó là thuộc về câu chuyện đã cũ, ông lão nói, bắt đầu giảng cho tôi nghe những chuyện liên quan với  xe củi, trong lúc nói ông luôn dùng hai bàn tay phủi lên áo như thể là đang có rất nhiều bụi bám ở  đó, đến lúc ấy tôi mới ngớ ra, bộ quần áo ông đang mặc là áo tang, áo quần của người chết, thì cứ cho là ông ấy trở về từ cõi chết cũng được chứ sao, tôi nghĩ… con người ngập ngụa trong cát bụi, tăm tối, nhưng cứ ngỡ nhìn thấy được thế giới, ông lão nói, vẫn không quên phủi lên áo, cuộc đời vốn là cát bụi vô minh, thưa ông, tôi nói như để tiếp sức cho dòng suy nghĩ của ông lão… ngày ấy có ngọn gió lớn thổi qua làng ta làm dấy lên những nhận thức cứ tưởng là giác ngộ, chim chóc buồn không còn muốn hót, ta đi nói với người làng rằng đấy là  gió chướng đang mang lại tai ương, nhưng người ta đã không nghe ta, đả đảo lũ có chữ  đang chống lại loài người, bọn họ hò hét, chửi rủa, và đem ném ta vào cõi chết, mấy mươi năm nghiền ngẫm ta đã nhìn thấy phương thuốc cho căn bệnh  vô minh, là người chép sử làng, anh phải biết, ông lão nhìn vào mắt tôi, nói, rồi đứng lên, quay trở ra ngõ, và lẫn vào cát bụi, tôi cứ thấy lạnh toát cả người, nỗi sợ hãi của kẻ đang trải qua thứ từ vựng trầm uất nhưng tinh tế và kiêu sa của trần gian, trước mặt tôi lúc bấy giờ chiếc xe củi đã biến đâu mất, chỉ thấy có ngọn lửa đang bùng cháy giữa nắng sớm mùa thu 

 

 

 

23/thật ra, kể từ khi con người tìm ra lửa, thứ vật thể này đã mang trong mình những bi kịch không bao giờ giải nổi, làm cháy lên cả những sự thật lẫn những lầm lẫn, cháy lên, và những cuộc trầm luân, câu chuyện họ Dương ở làng tôi là thứ tin tức luôn làm cháy lên trong lòng người đời sau ngọn lửa muốn đốt hết sạch những cung cấm huy hoàng cùng  những giảng thuyết luôn che đậy mầm thối rữa của các triều đại trong quá khứ, không phải chỉ với những người đi nhiều học rộng, mà  cả với những người không biết đọc sách là gì, buổi chiều hôm, gác cây cày vào hiên hè, sau một ngày làm lụng trên đồng làng, bữa ăn cuối của ngày có đông đủ vợ con, trong cuộc đoàn tụ như thế không thể không chạnh lòng về cái chết của một người như thể một ví dụ tối đa về niềm thống khổ, họ Dương làm lính cho chúa Nguyễn, ở kinh, khi Tây Sơn dấy binh thì biệt tích, đó là thứ lai lịch đã được giảng lượt đến mức không thể giảng lượt nữa của người nằm dưới ngôi mộ  ở mé con đường ngang qua đồng làng tôi, nhưng đấy cũng chỉ là thứ lai lịch truyền miệng, theo lời truyền, có lúc người ta đã đọc thấy những lời ấy trên bia mộ của kẻ chết đường, nhưng chuyện có bia mộ hay không chẳng còn quan trọng, những trăm năm qua, trong lòng người làng tôi vẫn đinh ninh người nằm dưới mộ là  họ Dương người của làng tôi, nhưng những lũ lụt trong các thế kỷ luôn làm xói mòn con đường ngang qua đồng làng, ngày nay xương cốt  họ Dương có còn nằm ven con đường này hay không chẳng ai biết,  ngày nay người ta chỉ áng chừng thế này: mộ ông ấy là ở chỗ này này, xương cốt người chết [cũng chỉ còn trong ý nghĩ] dịch chuyển theo con đường ngang qua đồng làng theo ý nghĩ người làng, cuộc dịch chuyển từ thân xác sang khái niệm như thể đang đề xuất với trần gian một cách nghĩ khác về sự tồn tại của con người, họ Dương làm lính cho chúa Nguyễn, ở kinh, khi Tây Sơn dấy binh thì biệt tích, trong hồ sơ gia phả làng tôi có chép lời ấy về họ Dương, câu “khi Tây Sơn dấy binh thì biệt tích” chứng tỏ ghi chép chỉ được thực hiện khi nhà Tây Sơn không còn nữa [chứ làm sao người ta dám nói một lời như thế khi còn đương triều Tây Sơn] nhưng vì sao làm lính cho chúa Nguyễn ở kinh lại chết ở quê nhà, nhất định là người làng tôi đã nghĩ ngợi rất nhiều rất nhiều về cái chết có vẻ bí ẩn ấy, có thể, vào lúc triều Nguyễn đã an định ở kinh đô Huế, vào một đêm mùa đông, ở  làng tôi, có người đọc sách nào đó ngồi ở trong nhà nghe mưa gió ngoài trời, giọt nước mái tranh, và giông sấm, trang sách hay là mưa đêm đang thu nhỏ thế gian vậy nhỉ, kẻ đọc sách bỗng đặt chân lên những ngả, nếu là dừng lại  bên con suối  rừng, thời loạn, tiếng con cá quẫy dưới  suối cũng khác trước, nhưng nếu là dừng chân nơi xóm nhỏ, đã  khuya, đèn nhà ai còn sáng, ghé vào, nghe tiếng  bàn luận về  một triều đại sắp đổ, đánh một giấc vì mệt, sáng ra lại thấy mình đang nằm trên nấm mồ ai, nhưng cây xương rồng đang trổ hoa trước dinh thự của ai vậy nhỉ, loài cây cỏ vô tri bỗng trở nên biểu tượng của cao sang [cũng giống như có một thời một vị quan triều mua một cây lộc vừng vốn là giống mọc hoang theo bờ sông suối người quê hái lá đọt làm rau, đến mấy nghìn đô la Mỹ] trước là dinh ngài thống binh của chúa Nguyễn, nhưng giờ là dinh của ngài đô thống của chúa Trịnh, kẻ này vốn là lính  cũ  nay được chuyển sang làm lính mới , có tiếng đàn nguyệt từ trong nhà vọng ra, rõ ràng người đang trò chuyện là đang mặc áo lính của họ Trịnh, kẻ đọc sách ngẫm nghĩ, rồi nhắm mắt cố quên đi cuộc bể dâu, nhưng bỗng nghe có tiếng gươm đao, mở mắt thấy làng xóm mình có chinh chiến, ơ hay, chính là người mặc áo lính chúa Trịnh kẻ đọc sách đã gặp ở kinh đã ngã chết trên con đường ngang qua đồng làng, ngã chết ở cái ngả ba lịch sử máu me, bây giờ thì cả họ Nguyễn lẫn họ Trịnh đều là kẻ thù của Tây Sơn, biết rồi, kẻ hai lần mặc hai màu áo lính ở kinh đã chết ở quê nhà vì màu áo đang mặc là khác với màu áo của đám binh lính đang thắng cuộc, trở về quê để trốn lịch sử, nhưng trốn không được, biết rồi, đừng nghĩ ngợi nữa, kẻ đọc sách tự nhủ, rồi tắt đèn, nằm nghe mưa rơi. 

 

 

24/ở làng tôi có thứ tiếng động có vẻ đều đều như tiếng mưa rơi, nhưng không hoàn toàn như tiếng mưa rơi, mà như ai vỗ nhịp trên rừng, tồn tại từ thế hệ này sang thế hệ khác, có vẻ như không thể khác đi được, cứ thế, có vẻ đều đều như tiếng mưa rơi, quá khứ có vẻ như thứ vật thể rất bền bĩ trong ký ức tôi, tôi vẫn nhớ ở làng tôi có thứ tiếng động như ai vỗ nhịp trên rừng, còn tôi thì ra đồng làng để đuổi chim, tôi ra đồng làng để đuổi lũ chim ăn trộm lúa, tháng chạp, lúa trì chín, lũ chim lại về, bầu trời xám cứ thấp xuống, thấp xuống, như thể có nỗi niềm bí mật nào đó đang đè lên nghĩ ngợi của tôi, tháng chạp, ruộng lúa chín, tôi, lũ chim, và thứ tiếng động như ai vỗ nhịp trên rừng, ngôn ngữ của thứ vật thể được thiết lập tự buổi con người nhận ra mối liên quan giữa các sự vật, ngôn ngữ  cái mõ gió, thứ âm thanh như thể có ai vỗ nhịp trên rừng hiện hữu giữa dòng sống đầy khiếm khuyết, hiện hữu giữa lúc con nai cướp giật của rừng, con chim cướp giật của người, tháng chạp, lúa trì chín, lũ chim kéo về, bầu trời trên đồng làng có vẻ quên mất thời phân chia tách bạch, những hữu thể chao động, lầm lạc, bất ưng giữa các ranh giới phù vân, một người đi giữa cuộc bể dâu mang theo cả hình hài bầu trời rộng lớn lẫn những tỉ mỉ của thứ chủ thể chật cứng niềm thiển cận trần gian, tôi ra đồng làng giữ không cho lũ chim ăn trộm lúa trên đám lúa đang chín của nhà tôi, nhưng lại bị lũ chúng mê hoặc, cứ ngóng cổ lên bầu trời trên đầu coi thử có nhìn thấy con chim trong câu chuyện cổ tích mẹ tôi kể hay không…một hôm chim lại về đậu ở bờ giếng nước sau nhà, có khách…có khách [tiếng kêu của con chim đậu bờ giếng nước  trong lời kể của mẹ tôi] sao chim lại xưng là khách với con người nhỉ, sao mình lại ra đồng làng để đuổi khách của con người nhỉ, tôi ra đồng làng đuổi chim lại nghe thắc mắc trong lòng, gió sớm mai chợt nổi lên, cái mõ gió lại khua lên như có ai vỗ nhịp trên rừng, lũ chim đang sà xuống ruộng lúa nhà tôi vội vã bay lên, sao khách của con người lại đi ăn trộm lúa của con người nhỉ, gió lại ngừng, cái mõ gió không còn khua, lũ chim lại sà xuống ruộng lúa nhà tôi, mãi sau này, khi đã có chút vốn liếng kiến thức sách vở, tôi mới nghiệm ra nhịp điệu của tồn sinh, gió làm rung cái mõ gió, lũ chim từ ruộng lúa bay lên, tả tơi một cõi đi về, huyễn mộng quyện lấy cây cột chống ngôi nhà hữu thể, ý thức, hay nghĩ ngợi, cũng là nó, ai đó lại đem đặt tên cho cây cột chống nhà, ý thức là cây cột chống ngôi nhà hữu thể, một sớm đi về nghe gió thổi đầu non, không phải, gió thổi qua đồng làng tôi làm cho cái mõ gió rung lên những âm thanh như ai vỗ nhịp trên rừng, lũ chim ăn trộm lúa, và không ăn trộm lúa, tôi ngồi ở bờ ruộng lúa nhìn lũ chim, cái mõ gió khua lên như có ai vỗ nhịp trên rừng, tôi vội vã giơ tay lên trời, tôi giơ tay lên trời vẫy, bấy giờ tôi cũng không biết là tôi đang đuổi chim hay vẫy gọi lũ chim, như thể vẫn còn sót lại nơi đây một cái gì đó chung của trời đất, tất cả là một, như ông Parmenid của nước Hy Lạp cổ đại nói, có vẻ như ruộng lúa đang chín, lũ chim, cái mõ gió và tôi là cùng thoát ra từ một cuộc sinh nở

 

 

25/

có một cuộc sinh nở không phải từ người phụ nữ, người mẹ, qua bàn tay phép màu của tạo tác, mà từ cha tôi, cuộc sinh nở diễn ra rất chậm, hình như hai ba hôm gì đó, đứa trẻ lên chín là tôi lúc bấy giờ có vẻ như không còn gì thu hút tôi hơn là theo xem công cuộc tạo tác của cha tôi, đây là hai chân con ạ, cha tôi nói, tới lúc đó tôi mới biết ngoài những việc làm khác như đi cày, đi rừng, hay đọc các cuốn sách luôn cất cẩn thận trên giá sách, cha tôi còn biết làm ra hình thể con người, mới đầu là hai chân, cuộc sinh nở bắt đầu từ hai chân, đẻ ngược, theo cách nói của người đời, không phải bắt đầu bằng thịt xương, mà bằng rơm rạ, chỉ là lấy rơm rạ sắp xếp lại thành hình dạng chân người, rồi cột lại bằng lạt tre [dây buột làm từ tre] rồi tôi cũng làm được thôi, trong lúc nhìn cha tôi dùng rơm rạ để tạo ra hình thể con người, tôi cứ nhớ câu chuyện kể về ông cụ tổ thứ chín nhà tôi, cha tôi là cháu tám đời, còn tôi là cháu chín đời ông Thông Thống, tóm được hết thảy lũ ma trốn trong làng ông Thông Thống còn làm được thì sá gì việc cháu chín đời của ông dùng rơm rạ để tạo ra hình thể con người, lũ bay không thể thoát được đâu, tôi như cứ thấy ông cụ tổ thứ chín nhà tôi đứng giữa sân, quát, và những cơn gió xào xạc cuốn về chiếc túi càn khôn, cả đời ông cụ tổ thứ chín nhà tôi chỉ với mỗi chiếc túi càn khôn đã bắt được ma quỉ, nhốt được mưa gió, sang sông nước lũ không cần có đò, lúc bấy giờ tôi cứ muốn hét lên với cha tôi, hãy để con làm cho, bấy giờ tôi cứ nghĩ con cháu ông Thông Thống thì làm chuyện gì cũng được hết, sự bồng bột của tuổi thơ khiến tôi  kiêu căng, ngạo mạn, lúc đầu tôi cứ tưởng cha tôi muốn tập cho tôi một trò chơi mới, làm thằng người rơm, nhưng không phải, hãy đi với cha ra đồng làng, ông nói, theo cha tôi ra đồng làng có cả thằng người rơm, buổi sáng tháng chín [âm lịch] lúa trì đang trỗ, lúa trì là loại lúa cổ truyền được gieo trồng trên đồng tôi lúc ấy, lũ chim đã kéo về trên bầu trời đồng làng, đông lắm, trên đồng làng, những đứa trẻ cùng tuổi tôi đang đuổi chim, những tiếng ùi hụi vang lên đây đó, có lẽ cha tôi là người đầu tiên trong làng đã thiết kế ra công trình bảo vệ mùa màng ấy, một lần nữa cha tôi làm tôi ngạc nhiên, ông lấy từ trong túi vải ra những áo quần giày mũ cũ [mà lúc ra đi tôi nào để ý] khi thằng người rơm đã vận tất cả những thứ ấy vào người tôi lại thét lên trong nghĩ ngợi: ai vậy hỡ cha, khi cha tôi đem đặt kẻ xa lạ ấy xuống đám ruộng lúa nhà tôi thì tôi mới biết kể từ hôm nay thằng người rơm đã chính thức thay tôi làm công việc đuổi chim, tôi lại thấy tự hào trong lòng: chúng tôi quả là con cháu của kẻ hô phong hoán vũ, những ngày đầu quả tình thằng người rơm đã thay thế được tôi để làm công việc đuổi chim, khi nhìn thấy nó, lũ chim liền bay đi hết, nhưng sau đó thì chuyện đâu lại vào đó, có lẽ là lũ chim phát hiện đấy chỉ là một thằng người rơm, nên lại kéo nhau đến ăn lúa ruộng nhà tôi, và tôi lại tiếp tục ra đồng làng để đuổi chim, rồi một biến cố nữa đã xảy ra, buổi sáng sớm, tôi đang sẵn sàng chờ lũ chim kéo tới thì thấy cha tôi xuất hiện trên đồng làng, tôi có lấy làm lạ vì không bao giờ cha tôi lại cùng tôi làm công việc đuổi chim, mỗi mình con đủ rồi, cha hãy về đi thôi, tôi nói to cho cha tôi thấy sự quyết tâm của tôi, và lũ chim đã bắt đầu sà xuống, từng bầy, và tôi lại bắt đầu gân cổ lên, hét, cha tôi lặng lẽ lội xuống chỗ thằng người rơm đang đứng,  mày hãy trở về chốn cũ thôi, ông vừa nói vừa tháo tung những lạt buộc để cho thằng người rơm trở về trạng thái rơm rạ ban đầu.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

26/những tin tức về làng tôi luôn hàm xúc nhiều ý nghĩa như thế, ví như chuyện đương giữa trưa núi Voi Nằm [*] thò cánh tay của mình vẫy gọi người làng tôi cầu cứu, nằm trong dãy núi Mun ở phía nam làng, núi Voi Nằm như kiểu bình phong ở trước nhà, hay như cách con sphrinx  nằm nhìn đất nước Ai Cập cổ đại, núi Voi Nằm đang nằm nghe làng xóm tôi ,cả cổ đại lẫn đương đại

 

 

ẩn mật và hùng tráng đến nỗi khi người Pháp thực dân xâm chiếm xong đất nước tôi đổ con đường quan ngang qua làng tôi [con đường mang số thứ tự thứ mười chín] cảm thấy sợ hãi lúc nhìn về phía nam thấy có con voi đá nằm  phục giữa lịch sử đương đại, lập tức nhà cầm quyền địa phương được lệnh truyền bắt dân làng tôi đương những chiếc bồ bằng nan tre, học theo cách yểm long mạch của người Tàu thực dân cổ đại, người Pháp thực dân hiện đại đã mang những chiếc bồ nang quét vôi trắng đem đặt trên đỉnh núi Voi Nằm

 

 

vẫn âm thầm chảy, nguồn mạch, và cuộc sinh hóa: tiếng dệt cửi, hát ru, tiếng cười đùa của trẻ thơ…vẫn cứ cất lên, giữa những vòm tre, buồn nhưng kiên nhẫn, là những lời của những ngày và đêm, chiếc áo đẫm sắc màu kiêu bạc khóac lên những từ vựng kiêu sa, sự đan xen giữa tiếng người và tiếng những con vật nuôi bạn hữu tự những triệu năm trước của con người là thứ từ vựng kiêu sa, có một nền văn minh núi Voi Nằm được nói thế này: con người sinh ra là phải biết làm ra áo mặc, cả chiếc áo mặc lúc sống để làm lụng và cả chiếc áo để mặc lúc chết [năm tôi lên bảy, ông nội tôi vẫn còn sống, và tôi đã nhìn thấy chiếc áo quan của ông  đặt ở căn giữa nhà trên] triết học về chiếc áo quan như muốn nói thêm điều gì nữa về con người 

 

 

đêm, ta thức cùng nỗi ám ảnh, bao nhiêu chữ nghĩa cũng không nói hết, có lần, vào mùa thu, ta leo lên đỉnh núi Voi Nằm, không có lá vàng rụng thành lớp như trong các khu vườn trong làng, hay núi là chốn đã ra khỏi luật lệ của mùa, trong lúc ta còn đương bối rối thì nghe gió thổi, đám cây trên núi như cứ nghiêng vai, rỉ tai nhau, toàn một lời, như tiếng thở của một hòn đá nơi bến suối, ta chợt thấy ngưỡng mộ vô cùng cách hành xử của tự nhiên, tự buổi vô cùng xa đã có lời hay sao, từ ngày biết sự huyền nhiệm của chữ nghĩa, ta đã cố mô tả ánh mắt của núi, nhưng không thể, chỉ có điều luôn cảm thấy núi luôn nhìn ta, ánh mắt của nghìn năm huyễn diệu, đấy là nỗi ám ảnh ta luôn lo sợ bị mất đi, đến khi tự nhiên làm ngơ với mình thì sẽ sống ra sao nhỉ…

[trích trong văn tập Rối Rắm của ông nghè Quân ]

 

 

nay, từ làng tôi đứng nhìn, thấy núi Voi Nằm như con voi đá đã bị lột hết da, hơn hai mươi năm, bọn hung tàn của xứ sở ngày nào cũng đem máy móc hiện đại cào cấu da thịt của núi, người ta đã xếp núi Voi Nằm của làng tôi vào hạng mục mang hơi hướng công nghệ: mỏ đá granite, đất nước non sông đang hoàn chỉnh bỗng có kẻ ngăn nắng, chặt gió, núi Voi Nằm khóc không ra nước mắt

 

 

người làng tôi, hơn hai mươi năm buồn lòng, chẳng còn muốn biết người ta đục núi đem bán cho ai, vào một hôm, đang giữa trưa, cả làng xôn xao, hết thảy đều hướng mắt về phía có tiếng kêu cứu, thì thấy có bàn tay đầy máu me thò ra từ đỉnh núi Voi Nằm, vẫy gọi.

____

[*] Nói thêm về núi Voi Nằm:

 

tôi theo cha tôi lên núi Voi Nằm, đấy là mảnh ký ức tôi còn thấy rõ nhất, tháng tư, sau này, khi hồi phục đầy đủ mảnh ký ức ấy, tôi thấy hoa muồng tháng tư  nở đỏ ối núi rừng, trưa, cha con tôi leo lên tới gọp đá lớn nhất nơi đỉnh núi.

 

mặt trời là cái vòng tròn to lớn ở trên đầu vẽ lên mặt đất những hạnh phúc và  khổ đau …

 

đó là lời của đá, cha tôi nói, sau này, khi hồi phục đầy đủ mảnh ký ức ấy, tôi nhìn thấy những dòng chữ ấy hiện lên nơi gọp đá trên đỉnh núi Voi Nằm, nhưng sao đá cũng biết nói, bấy giờ tôi thắc mắc, ba mươi tuổi con sẽ nghe được đá nói, cha tôi nói, và bắt đầu trò chuyện với đá, thực ra, chỉ cha tôi nói, còn đá thì im lặng lắng nghe, sau này, khi hồi phục đầy đủ mảnh ký ức ấy, tôi thấy cuộc trò chuyện hiện lên trong tâm trí,

 

ai nói là người không biết nói, có một thuở ngươi đã gầm lên, hết thảy lũ ngươi trên mặt đất là gầm lên, trời lở đất lở, một thuở bể dâu cho sông núi hình thành trong nỗi đoạn trường, phải rồi, khi có con người chen chúc nhau nơi mặt đất, thì ngươi bắt đầu im lặng, là ngươi chỉ im lặng lắng nghe những nỗi đoạn trường,

 

bấy giờ, đá có nghe hay không, tôi chẳng biết, tôi chỉ nghe cha tôi nói, có vẻ chân thành, như rất mong muốn ai đó nghe lời ông nói, có mấy con chim bay đậu nơi gọp đá, nhảy nhót, không hề biết có một thứ thông điệp của tồn tại ở dưới chân,  có nhiều tiếng kêu rống của những con thú hoang nào đó ở mé núi phía tây, chẳng việc gì đâu, lũ chúng đang tranh  nhau miếng ăn đấy, thấy tôi có vẻ sợ sệt, cha tôi nói, tôi cũng chỉ hiểu đại khái, là lũ cọp hay lũ sói gì đó, đang giành nhau miếng thịt con mồi, cha tôi lại dẫn tôi đi về mé núi phía đông, có rất nhiều người đang tụ tập ở đấy, những người quen biết ở làng tôi, sau này, khi hồi phục đầy đủ mảnh ký ức ấy, tôi nhìn thấy trong tâm trí mình cảnh trí có vẻ lạ thường ấy, người ta đang cầu nguyện hay cúng tế gì đấy, hãy tan  đi những bóng tối đang lảng vảng trong làng, cha tôi thét lên, những người làng cùng nhặt những viên đá núi ném vào khoảnh đất  trước mặt, vẻ giận dữ, tới lúc ấy tôi mới hiểu không phải cha tôi dẫn tôi lên núi ngắm cảnh mà để làm công việc ấy, đó là việc gì, tôi không biết, chỉ thấy cha tôi và những người làng có vẻ đang giận dữ, tôi chỉ biết, ở làng tôi, những ngày trước đó xảy rất nhiều việc, với tuổi thơ của mình, bấy giờ tôi chỉ thấy lo sợ, cũng chẳng biết nó là thế nào, chuyện có rất nhiều người làng bị bắt, nghe nói là những người ở kinh về hợp với ông trưởng làng đem  những người làng ấy đi, chẳng ai biết là đem đi đâu, chỉ nghe ông trưởng làng nói đó là những kẻ có tội, trời đất hãy tru diệt hết chúng đi, cả những đứa ca ngợi mặt trời lẫn những đứa nguyền rủa mặt trời, cha tôi lại quì, khấn, những người làng đốt những cây hương đem cắm ở chung quanh, chỗ này thì tôi chẳng hiểu gì cả, mọi người đã về hết cha con tôi vẫn còn ở lại trên đỉnh núi,  ăn cơm vỡ xong, cha con tôi nằm nghỉ dưới bóng cây minh linh đang trùm lên gọp đá nơi đỉnh núi, nằm trên những lời của đá, tôi không ngủ được, dù rất muốn ngủ, một chặp tôi nghe cha tôi nói, thì cũng do một thứ thế lực nào đó xui khiến chúng ta thôi, ông nói gì tôi chẳng hiểu, chỉ biết là cha tôi đang trong mơ, cả đời cha tôi chỉ làm có hai việc, cày ruộng, và đọc sách,  ông đi cày ruộng cho đến lúc không còn cày nổi, và đọc sách cho đến lúc chết, về sau, tôi hiểu được cái khoảnh khắc lên núi với cha tôi ấy là nhờ đọc những ghi chép hằng ngày của cha  tôi để lại cho anh em tôi.

 

 

núi là một ví dụ sung mãn về thế giới, lên núi để nghe được nhiều giọng nói, của lá, của chim, của đá, của những dòng suối trầm mình giữa thời gian, và của những thế lực cảm nhận được qua hết thảy các dấu tích được lưu lại hay đang diễn ra trên núi. dấu tích, nó là những gì khiến ta nghĩ ngợi, nhìn lũ chim vui hót trên cành cây ta nghĩ đến sự lành lặn của thế giới, anh đã qua chín mươi chín miền đất đầy cám dỗ nhưng vẫn quay về làng với em, thấy con hổ vồ con mang, hay con sói xé xác con thỏ, ở trên rừng, là ta nhìn thấy thứ bản sao bạo lực hiện diện khắp nơi trên mặt đất, có vẻ như là ta chẳng biết vì sao đến lúc ấy thì ta ôm hôn  người tình của ta, hay là siết cổ kẻ ta căm ghét, hôm ta đi chơi núi Voi Nằm với con trai  ta, trưa, nằm ngủ nơi gọp đá trên đỉnh núi, thì cũng là do cái gì đó xui khiến, em là con gái của thần núi, cô gái nói, đẹp, và quyến rủ như loài hoa chỉ nở vào lúc giữa khuya, em yêu vô cùng kẻ nghĩ ra chữ nghĩa để làm cho mùa xuân thêm lưu luyến, cô gái nói, và như đang nhìn vào những xao động trong lòng ta, ta có ôm hôn người con gái của thần núi là cũng do một thứ thế lực nào đó thúc đẩy, ôm hôn người tình của ta, hay siết cổ kẻ ta căm ghét, hay là thù hận ngút trời, hết thảy là do một thứ thế lực nào đó xui khiến có vẻ như chúng ta không hề hay biết, nhưng thực ra thì hết thảy là đều nằm trong hiểu biết của chúng ta…  

 

 

trong cuộc thanh trừng đẫm máu của xứ sở tôi năm ấy, người ta đã cho treo cổ hết thảy những kẻ chủ trương bầu trời là vô hạn, trong đó có anh Hai Lực tôi, năm ấy anh tôi bốn mươi lăm tuổi, còn tôi xấp xỉ tuổi hai mươi bảy, đứng nhìn anh tôi bị treo lủng lẳng trên chiếc xà làm bằng gỗ cây minh linh, tôi cứ nghĩ đến những gì cha tôi đã viết trong  nhật ký của ông, và cứ có cảm tưởng như là mình đang sống trong sự điều khiển của cơn mê sảng.

 

 

 

27/ nếu tự nhiên lên tiếng với con người về cách thế tồn tại về những tai ương hay loan báo những tín hiệu tốt lành là chuyện có thật thì tôi phải viết lại lịch sử của loài chim trăm con, trăm con không phải là số lượng, mà là tiếng hót, trăm con khó cột, tiếng hót của một loài chim vùng núi Mun qua diễn giải trần gian trong câu chuyện [lâu đời] về ông Cả Lựu sáng cỡi ngựa đi tối cỡi ngựa về, câu chuyện như một phần đời sống của tổ tiên người làng tôi, ngôi làng trải dưới chân dãy núi Mun, nơi như chuyện gì cũng có thể xảy ra, kẻ đời sau, buổi sớm tinh sương thức dậy, nghe chim trăm con kêu, không thể không nghĩ ngợi, cuộc chuyển ngữ như làm cho thế giới loãng ra, lưu chảy, khi vật thể nói, giọng nói, và ý nghĩa, nói là chảy đi những âm thanh và khái niệm, cũng có thể là chảy đi im lặng và những khái niệm về im lặng [như khi đá nói hay khi một cuộc tình nói] và luôn được tiếp nhận và thuật lại [nếu có] trong tư thế đa phương, kẻ tiếp nhận có thể nói giọng khác đi, tiếng hót của chim được nói lại bằng cách của con người, trăm con khó cột là cách nói khác của con người, ý nghĩa có thể đã bị mất đi, tâm trạng của chim có thể đã hoàn toàn mất hút vào khoảng đa thanh sắc của vũ trụ trời đất, ngôn ngữ là cuộc chơi phong lưu và nguy hiểm nhất của hiện tồn, cho nên thi ca luôn là cuộc chuyện trò bất tận, nói mãi về thế giới, không hết, cho nên ngộ nhận và hận thù, trăm con khó cột cũng chỉ là cách nói khu hẹp nơi nửa góc trần gian là ngôi làng tôi heo hút trong những năm tháng mù tăm, đẹp, nhưng có quá nhiều bất trắc, buổi sớm tinh sương nghe chim trăm con kêu trên dãy núi phía nam làng [núi Mun] không thể không nghĩ về một người: ông Cả Lựu sáng cỡi ngựa đi tối cỡi ngựa về, có một hôm, tối ông Cả Lựu không cỡi ngựa về làng…các xứ Cò Đen(?) Kẻ Dã (?) phủ Qui Nhơn thì sản xuất ngựa, ngựa sinh trong hang núi thành đàn hằng trăm nghìn con, có con cao tới hai thước rưỡi và ba thước trở lên, người địa phương tập dạy cho chở thồ hàng hóa sang Phú Yên, cho đến đàn bà buôn bán đi chợ hay đi xa cũng cỡi ngựa là thường [trích Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quí Đôn, quyển VI, nói về sản vật phong tục xứ Thuận Quảng] có thể khi ông Đôn được chúa Trịnh đề bạt làm quan Tham thị quân vụ đất Thuận Quảng, lúc ngồi ghế quan ở Phú Xuân, nghe câu chuyện kể về phủ Qui Nhơn của một kẻ thuộc hạ nào đó [làng tôi, thời ông Đôn làm quan ở Phú Xuân, là thuộc phủ Qui Nhơn, đất Thuận Quảng] ông liền cất bút chép vào Phủ Biên Tạp Lục, ngựa của ông Cả Lựu theo truyền thuyết của  làng cũng nuôi trong các hang đá ở núi Mun, cũng hằng trăm hàng ngàn con, nhưng không phải để thồ hàng hóa đi  Phú Yên hay để cho đàn bà cỡi đi chợ, có thể, một thuộc hạ nào đó của ông Đôn đã kể cho ông nghe truyền thuyết về ông Cả Lựu ở phủ Qui Nhơn, nhưng những chi tiết gây bất lợi cho chính quyền họ Trịnh lúc bây giờ ông Đôn đã không chép vào Phủ Biên Tạp Lục, truyền thuyết đại khái như vầy: Đất Rừng Trên bỗng thức dậy với tiếng ngựa hí, và tiếng ca hát của con người, ngựa nuôi hàng trăm hàng ngàn con trong các hang đá ở rừng núi Mun, ông Cả Lựu sáng cỡi ngựa đi, tối cỡi ngựa về, người Rừng Trên đi chăn  ngựa  với ông Cả Lựu mỗi ngày một đông, ta nói với những người anh em, ngựa là chiến mã và người chăn ngựa là chiến binh, ta và những người anh  em một ngày nào đó sẽ nghe thấy được tiếng con chim núi hót vui hơn, ông Cả Lưu nói, ban ngày, lũ ngựa đi ăn cỏ trong  núi, những người chăn ngựa đi làm cung tên, đêm, lũ ngựa ngủ rất ít vì phải cùng con người tập bắn cung, tập xông trận, vào một đêm cuối tháng, trời tối mịt mùng, ông Cả Lựu đọc thơ, bài  “nguyệt tận”, rồi múa gươm với những người anh em chăn ngựa, bài thơ có đoạn: trăng trốn vào tuế nguyệt/bỗng mặt trời hiện giữa vòng tay những người chăn ngựa, vào khoảng nửa đêm thì lũ người hung bạo tràn vào  núi Mun, huyết chiến đã xảy ra, nhưng cuối cùng hết thảy những người chăn  ngựa và hết thảy lũ ngựa đã bị giết chết, ông Cả Lựu cũng bị giết chết hóa thành chim trăm con, lịch sử đã lui về phía cũ, và tất cả những thế hệ người làng tôi đều nghĩ về một người: ông Cả Lựu sáng cỡi ngựa đi tối cỡi ngựa về, nhưng mỗi lần nhắc chuyện cũ, ánh mắt người làng tôi lại sáng lên, có vẻ niềm mơ ước của quá khứ vẫn còn nguyên trong lòng, tổ tiên người làng tôi đã chết [đến hằng chục hằng trăm] cho một ngày thấy được tiếng con chim núi hót hay hơn, mơ ước không thành, lại nghe con chim núi hót bưồn hơn, trăm con khó cột, niềm luyến tiếc lũ ngựa, hay luyến tiếc giấc mơ không thành… 

 

sáng nay tôi nghe tiếng hót của chim trăm con có vẻ gì rất khác, những trăm năm qua, đối với người làng tôi, tiếng chim trăm con như thể một thứ sấm ngôn, nghe để đoán sự cát hung của làng, ta cũng thấy hơi khác, ông Tám Chửng [*] nói, tôi đã phải đến nhà ông Tám Chửng để nghe ý kiến của người từng mang tiếng là tác giả những câu chuyện kể và những bài  đồng dao về cuộc sống ba chìm bảy nổi của làng tôi, lũ trẻ chăn bò ở làng tôi ngày nào cũng ê a hát những bài hát của ông, nhưng chưa bao giờ ông chịu thừa nhận với người làng rằng mình đã làm ra những thứ ấy, có vẻ như có gì đấy rất hệ trọng đang xảy ra, chú Tám, tôi nói, ông Tám Chửng nhìn tôi: hay là có đổ nát ở đâu đấy, tiếng chim nghe như đang nghẽn lại. 

_____

[*] Ghi chú về ông Tám Chửng: 

 

hôm nay có người đi làm đồng, đứng chống cuốc hát,

 

rốt cuộc đất đồng làng cũng chui vào miệng lũ cướp ngày, đám chim trời vói xuống, hỡi những bạn bè thân thiết của ta hãy đi mua áo gấm về khâm liệm nỗi buồn

 

lập tức câu hát được truyền đi khắp đồng làng, hết thảy những người đi làm đồng buổi sáng nay đều đứng chống cuốc hát,

 

thần làng ta thời nay cũng thích làm ca sĩ  để được hát bài ca về nỗi buồn của đất,

 

làng tôi hôm nay bỗng xôn xao trước những lời ra tiếng vào của các bậc trưởng thượng trong làng, cái đám cày ruộng làng này điên hết rồi sao bỗng ca hát tràn đồng, các cụ già kháo nhau nhất định là cái đám cày ruộng ấy đã bị ma ám, nghe chuyện, tôi chỉ cười thầm trong bụng, rồi thẳng đến nhà lão Tám Chửng, cái cách lão nằm vểnh râu giả ngủ khi nghe tiếng chân của tôi là quá quen thuộc với tôi, đừng có giả ngủ nữa, thưa tiên sinh, tôi phải làm ầm lên để tạo khí thế, lão Tám Chửng ngồi dậy với vẻ mặt còn ngái ngủ, lần này thì tiên sinh làm được thứ thi ca sâu sắc, nhưng còn quá nhiều lủng củng, thi ca gì nhỉ, lão làm ra vẻ ngạc nhiên trước những lời nói khích của tôi, tiên sinh đã trông thấy ai trên đời này đi khâm liệm nỗi buồn bằng áo gấm chưa, tôi cố chọc tức lão, nhưng lòng nghe rất cay đắng, ai lại đi khâm liệm nỗi buồn bằng áo gấm nhỉ, lão vẫn tiếp tục làm ra vẻ ngạc nhiên, còn nữa, thần làng là đỉnh cao của trí tuệ của làng sao lại để cho kẻ cướp đến cướp đất đồng làng, rồi thần lại còn đi làm ca sĩ, thật vô lý, nghịch lý, tôi nói để cho lão tức mà để lộ ra bộ mặt tác giả của lão, hết sấm ngôn xuất hiện trên vách núi Voi Nằm, đến lũ trẻ nít hát, rồi đám cày ruộng hát, thứ thi ca luôn có vẻ rất bí mật về xuất xứ làm đảo điên thế sự ai cũng nghĩ chỉ có lão Tám Chửng mới có đủ trình độ làm ra, thật vô lý hết chỗ nói, tôi lại nói khích, nhưng lão Tám Chửng vẫn cứ làm ra vẻ chẳng hay biết gì cả, ai lại đi làm ra thứ thi ca vậy nhỉ, thần làng ta thời nay cũng thích làm ca sĩ để hát  về nỗi buồn của đất… tiếng hát từ đồng làng tôi lại vẳng lại, ai, mà cần chi phải biết nhỉ, chỉ biết một người hát truyền cả làng hát, rồi cả nước hát, không khéo cứ theo cái cách này người ta lật đổ cả  thế giới, lão Tám Chửng nói, tôi hơi hoảng, hay là ông ấy muốn cứu giang san tổ quốc của ông theo cách của ông ấy

 

 

 

28/và khi làng tôi tìm ra được giống lúa  chỉ ba lần trăng tròn là có lúa chín để gặt [lúa ba trăng] thì ông già mù gảy đàn bầu làm được khúc trăng đầy / nguyệt mãng [bảy mươi năm ông cụ mù lòa vẫn sống nơi làng tôi với cây đàn bầu và gảy những khúc người ta làm sẵn] mới hôm qua thôi có người đến nói làng ta tìm được giống lúa mới, đêm, lại có kẻ đến đọc cho ta nghe khúc nhạc này, đây là khúc trăng đầy, kẻ ấy dặn, ông cụ nói, hay là từ lâu cụ vẫn ước mơ và bây giờ đã làm được, tôi nói, ta nửa chữ không nhìn thấy làm sao làm ra được một khúc nhạc, ông cụ nói, rồi tiếp tục đàn cho tôi nghe, tiếng đàn bầu có vẻ giống một bản tường trình về thế giới, rồi tôi như nhìn thấy được trong tiếng đàn ngọn gió làm rung rinh hết thảy những nỗi niềm thầm kín trong tôi, trong thứ âm vực ngân nga ấy như đang chìm xuống những lớp phù sa cuộc sống, những hoài bão bị ngăn chận tự lúc mới bắt đầu cuộc hành trình, ai ngã xuống giữa cuộc vui, dường những bất hạnh của mỗi con người trở thành thứ bí mật riêng tư, ông cụ mù lòa như đang nhập vào cuộc âm vang, và có vẻ như ông cũng chẳng hề hay biết là mình đang chùng xuống cùng thứ âm vang buồn chết ruột gan ấy, trăng đầy hay không đầy cũng vậy thôi, ông cụ bỗng cất tiếng hát làm tôi rất đỗi ngạc nhiên, lần đầu tiên tôi thấy ông làm ra được ca từ, sự mặc khải của tự nhiên, hay những dồn nén quá lâu đã đến lúc phải nói ra, con người là cuộc trăm năm, một chốn của qui hồi vĩnh cửu, rồi, tôi và em đứng nấp dưới trăng, không dám nói to, rồi, mẹ cha ta cũng có thời đứng nấp dưới trăng, cũng không dám nói to, ông cụ lại ứng khẩu hát, những ca từ về một thời của tuổi trẻ, những bí ẩn của cuộc đời một người, bấy giờ, với tôi, ông cụ là một niềm bí ẩn, tôi và em đứng nấp dưới trăng, không dám nói to vì sợ trăng nhìn thấy, với tôi, bấy giờ, ông cụ là một ví dụ về sự bí ẩn của cuộc sống, rồi lũ con trai con gái làng tôi kéo đến ca hát với ông cụ mù lòa, đêm, ở làng tôi, buổi ấy, có một cuộc phong lưu thôn dã, thì ban ngày làm lụng vất vả nhưng đêm đến lại kéo đến nghe đàn bầu và hát những khúc gió trăng lãng tử thì không phong lưu là gì, cứ tưởng cuộc phong lưu kéo dài vô tận, nhưng không, lịch sử có cách dẫn dắt con người theo cách của nó, có bao nhiêu hình dung từ để gán cho sự dẫn dắt của lịch sử khi người ta nổi giận, ở đây tôi chỉ mô tả, là lịch sử đã đề xuất với đám con trai con gái làng tôi hãy rời khỏi những lũy tre làng, thời của vinh danh sự giàu có [bằng cách ca ngợi hết lời những kẻ làm ra nhiều của cải] thời của vinh danh cá nhân, chưa bao giờ cá nhân lại được ca ngợi như những ngôi sao trên mặt đất [ai ngất ngưởng giữa chốn xướng ca vô loài, ai ngất ngưởng ở trên sân đá bóng, hay ngất ngưỡng giữa chốn quan trường] lịch sử  bổng như thứ sức hút lôi đám con trai con gái làng tôi ra khỏi quê hương của chúng, riêng đám con gái thì có vẻ như rất mê làm ca sĩ, làm ca sĩ thì vinh quang hơn hát theo tiếng đàn bầu của ông già mù chăng, không còn ai hát với mình, ông già mù cũng thôi đàn, ít lâu sau thì chết, vì buồn

 

 

29/ở làng tôi, những nỗi buồn cũng giống như những ngọn gió buổi chiều hôm, bất kể nắng mưa, thổi suốt, về sau thì em không còn đến với tôi nữa, coi như tôi mỗi mình  sống với những nỗi buồn như  không chịu rời khỏi mảnh đất tổ tiên tôi đã nghĩ ngợi ở trên đó,  những thế kỷ vẫn cưu mang một gương mặt nếu được nhắc tới cũng chỉ vì đã lỡ hiện diện như có sự lầm lẫn nào đó hay như có sự toan tính có vẻ keo kiệt nào đó trong chuyện phân bố của lịch sử về cách thế tồn tại của con người, mùa đông, con chim có thể ngã chết nơi bờ tre nào đó trong làng cho đến khi rã ra thành đất, và cũng có thể, cho đến khi, những mùa mưa bão tiếp sau đó làm ngã đổ bờ tre có con chim ngã chết, vẫn không ai hay biết có con chim đã ngã chết, bỡi không có một con vật nào chuyên ăn thịt chim lại đi tìm một con chim đã chết, và loài người, dẫu yêu quí loài chim, cũng chỉ đủ thời gian để trồng lại bờ tre, thứ vật thể luôn gắn bó với cuộc no đói của làng tôi, về sau thì em không còn đến với tôi nữa, và như để đánh dấu cho một tiến trình  tạo tác, một loài chim khác với loài chim đã chết đã được sinh ra, vào những đêm mưa bão thì cất lên lời than vãn, mùa đông ở làng tôi, đêm có con chim bịp kêu mưa nghe buồn như thể thế gian sắp tắt, về sau thì em không còn đến với tôi nữa, hết cuộc cách mạng này đến cuộc cách mạng khác diễn ra ở trong làng, có bao nhiêu loài chim đã ngã chết cùng với con người, và như thể để nhắc nhở thứ chu trình nghiệt ngã của tồn tại, chu trình sinh diệt, một loài chim khác nữa đã được sinh ra như sứ giả của tàn nhẫn, con chim cú vọ ở làng tôi là sứ giả của tàn nhẫn, nhưng những nghìn năm qua người làng tôi đã quen với mảnh đất khó khăn do bàn tay keo kiệt của lịch sử trao cho, dẫu nửa khuya có con cú vọ đến đậu nơi cây vông đồng chỗ đầu làng báo tin sắp có người làng chết thì sáng hôm sau người ta vẫn vác cày ra ruộng, về sau thì em không còn đến với tôi nữa, mỗi mình tôi rồi cũng quen với những nỗi buồn như ngọn gió buổi chiều hôm, bất kể nắng mưa, cứ sập tối thì lại nghe như đang thoảng lên chút giá buốt, nói là ngọn gió buổi chiều hôm thật ra chỉ là nỗi hiu hắt nghìn năm tích tụ thành cuộc vô thanh       

 

 

 

30/tổ tiên người làng tôi những người mặc áo vải gai [cứ tưởng tượng thế] đi chân đất, ba mươi chứ không phải bốn mươi người như nhiều người nói, đến Rừng Trên, trong các trích lục đất đai, địa bạ [các thời trước cấp cho người có ruộng đất] đều ghi là Rừng Kiến xứ, làng tôi thời ấy là Rừng Kiến, có lẽ thế, Rừng Trên là Rừng Kiến, là phần kéo dài của dãy núi Mun, Rừng Trên, hay giang sơn của lũ kiến, ba mươi chứ không phải bốn mươi người đến Rừng Trên, một cuộc giành giật đất đai giữa con người với lũ thú rừng và lũ kiến, điều này có nghĩa bên dưới mặt đất làng tôi có cả xương cốt con người và cả xương cốt của lũ thú rừng và lũ kiến, lịch sử là bằng chứng rõ ràng nhất về những cái chết, tổ tiên người làng tôi những người cày ruộng, đất làng tôi [*], nhiều khi thân thiện con người, nhiều khi bạc đãi con người, cày ruộng có nghĩa là thiết lập dự án làm ăn với đất và chẳng có đảm bảo nào từ đất, đêm, có kẻ nằm mơ thấy vĩ nhân xuất hiện ở làng mình, đương hạn hán, lúa sắp chết trên đồng làng, giữa ngọ, người ấy ra ngồi giữa nắng, khóc, nước mắt người gọi được nước mắt trời, mưa, dự án làm ăn với đất không còn là nỗi lo âu, thực hư chẳng biết, về sau thì có lời truyền về bậc vĩ nhân, mấy trăm năm qua người làng tôi vẫn nghĩ ông Thông Thống làm được mưa [trong lúc khoa học hiện đại chưa làm được mưa] từ trong tư duy ai đó có người bước ra thành vĩ nhân, mấy trăm năm qua người làng tôi vẫn nghĩ tổ tiên xưa chúng tôi có ông Bảy Qui bước một bước qua khỏi dãy núi Mun, giao thiệp với lũ voi lũ gấu trên rừng, cuối cùng, qua những cuộc trò chuyện với ông Bảy Qui, lũ thú chịu nhường đất cho con người, từ trong nghĩ ngợi ai đó bước ra [rất nhiều] những vĩ nhân, rồi ngưỡng mộ, con người ngưỡng mộ mình, mấy trăm năm qua người làng tôi vẫn ngưỡng mộ ông Chín Khúc, thi ca ông Chín Khúc thuở ấy giống như những xóm thôn chen nhau mà chở che nhau, âm thầm dấu cho nhau những mỏi mòn, u uẩn, ngóng đợi, trải dưới chân dãy núi Mun hoa gấm, đọc thi ca ông Chín Khúc thuở ấy có ông Cả Lựu, người cả đời cùng đồng đội cỡi ngựa đi tìm một thời mới cho xóm làng, con người nằm mơ thấy vĩ nhân, trước là nằm mơ, giấc mơ của những người cày ruộng, có một nền văn hóa trải dưới chân dãy núi Mun, văn hóa núi Mun: con người luôn đam mê những giấc mơ của mình, lịch sử là những con người ngã xuống cùng với giấc mơ của mình

 

____
[*] Ghi chú thêm về đất làng tôi :

 

[Cuộc thương lượng với đất]

cha tôi muốn nặn tôi theo mẫu hình của  ông: một kẻ thông chữ nghĩa cầm cày trên ruộng, nhưng con phải học cày trước đã, ông nói, chín tuổi tôi đã phải theo cha ra ruộng học cày, không phải kiến tập, mà thực tập hẳn hoi, bước đầu là tôi chỉ vịn tay vào chui cày do cha tôi nắm giữ, rồi cùng ông bước theo bò.

 

 

đây là bước theo nhịp điệu của đất trời, nương theo đất trời mà sống, không có đất trời thì không có gì hết, lật đất lên gieo lúa là một cách thương lượng với đất hãy cho con người miếng cơm manh áo.

 

 

cha tôi cứ theo cái cách một kẻ thông chữ nghĩa đang cầm cày trên ruộng mà nói về ý nghĩa của việc cày, tôi chẳng biết cái quái gì về nhịp điệu của đất trời, nhưng khi nghe ông giảng thế tôi cứ muốn nhảy lên để reo cho thật to là tôi đang bước theo nhịp điệu của đất trời đây, bấy giờ là tôi và cha tôi bước theo lũ bò, hai con bò cày, những hôm lùa chúng đi ăn cỏ ở chân núi Mun, trưa đến là chúng lẻo đẻo theo tôi, cùng nằm với tôi dưới bóng cây, thân thiện thế, mà giờ đây, trong buổi cày, chúng bỗng tỏ ra nghiêm túc với tôi, vô cùng nghiêm túc, bước về phía trước, quành bên phải, quành bên trái, theo mệnh lệnh của cha tôi, không hề ngoảnh lại một lần để thử coi tôi có còn bước theo chúng nổi hay không, mà cũng phải thôi, đây là bước theo nhịp điệu của đất trời, chín tuổi tôi đã bắt đầu cuộc thương lượng với đất.

 

này, chớ bao giờ để cho những ảo tưởng lung lạc ý chí của ta

 

đấy là buổi sáng tháng giêng, chim trăm con trên núi Mun kêu sớm quá, tôi thức dậy bỏ rơm cho bò, không còn muốn ngủ nữa, đi súc miệng rửa mặt, rồi ra ngồi ở hiên hè chờ trời sáng, cái buổi sáng chết tiệt, ảo tưởng đã thâm nhập vào tôi để tôi lại nghĩ đến chuyện vác cày ra ruộng, thật tình thì tôi chẳng biết ảo tưởng là cái quái gì, tự dưng tôi thấy đôi chân mình không còn đứng vững, và quị xuống, khi rán sức vác cây cày lên vai, và cha tôi thì cứ đứng ở tư thế một kẻ thông chữ nghĩa cầm cày trên ruộng mà mắng mỏ tôi, tôi bắt đầu cuộc thương lượng với đất lúc chưa vác nổi cây cày, nhưng chỉ vài tháng sau, nếu có ai ghi lại hình ảnh tôi vác cày lúc đó thì trông rất buồn cười, phải nói cho chính xác là tôi thay cha tôi tha [như kiến tha mồi] cây cày ra ruộng, nói tha cây cày thì chính xác hơn là nói vác cây cày, bấy giờ thì cha tôi thay tôi lừa bò, để cho tôi vác cày, và chẳng còn mắng mỏ tôi bỡi ông biết đến lúc đó thì chẳng còn có ảo tưởng nào thâm nhập vào tôi

 

 

tháng giêng đọng lại nơi một kẻ đầy quyền lực, tôi bấy giờ chỉ hô một tiếng là hai con bò cày của tôi tiếp tục bước đi, hay dừng lại, tự bao giờ, tổ tiên tôi, những người gầy dựng nền văn minh nông nghiệp, đã tạo ra một hệ thống ngôn ngữ đặc thù dành cho việc điều khiển lũ bò cày, quành bên trái, quành bên phải, bước tới, dừng lại, ngay lúc bắt đầu mang cái ách cày lên vai là lũ bò cày phải bắt đầu làm quen với hệ thống ngôn ngữ ấy, khi tôi phát âm từ “dọ” thì lập tức hai con bò cày của tôi dừng lại, có một thứ huyền nhiệm ẩn dấu trong ngôn ngữ của cày

 

 

buổi chiều tháng giêng, tôi dừng bò nghỉ, đất ải khỏa thơm lừng, nằm dài lên luống cày mới vỡ lắng nghe lũ chim hót ở trên trời, tôi lờ mờ hiểu ra cuộc thương lượng với đất là gòm cả việc buổi sáng vác cây cày ra ruộng đừng để bị ngã, gòm cả việc cùng lũ bò lật đất ruộng lên thành hàng thành luống, và gòm cả việc nằm dài lên đất dõi theo đôi chim chiền chiện từ trên trời cao bổ xuống miếng ruộng đang cày lượn qua lượn lại trên những luống đất mới vỡ không biết bao nhiêu lượt như để tạo ra một thứ mê hồn trận đối với những kẻ đang rình rập chúng, cái khoảnh khắc thiêng liêng của chúng, khoảnh khắc tạo nên tổ ấm trong đất ải tháng giêng, nơi chúng sẽ sinh con, và khi con người lật đất ải lên gieo lúa thì chúng cũng dắt díu đàn con trở lại bầu trời cao rộng.

 

 

nằm dài trên đất ải tháng giêng, tôi mơ hồ hiểu ra đất là nơi nuôi dưỡng cả con người lẫn lũ chim trời.

 

 

lặng lẽ những nỗi niềm và sự hiểu biết nông cạn của một kẻ tuy vác cây cày chưa nổi nhưng lại đầy quyền lực trong công cuộc thương lượng với đất. 

  

và giờ đây, tôi biết, chữ nghĩa của tôi cũng thấm đẫm mùi đất ải đồng làng.  

 

 

31/cứ hát, mà không biết hát thế là sao, bài hát cứ thế tồn tại qua những năm tháng, ngó lên hòn núi Chớp Vung, ở làng tôi, ngày ngày mở cửa ra là nhìn thấy núi Chớp Vung, nhìn thấy ở đây là nhìn lên, vì núi cao hơn người, nhìn, tương quan vừa có tính cách vật thể [khi hai sự vật gần nhau] vừa hàm xúc nghĩa thiêng liêng [ con người và sông núi] cuộc gắn bó làm nảy sinh những khái niệm vĩ đại về tổ quốc, về  đất nước non sông, núi Chớp Vung nằm trong dãy núi Mun ở phía nam làng tôi, vào những ngày nắng, tựa cửa nhìn thì thấy núi xanh tươi, nhưng vào mùa đông, sau những cơn mưa, mây bắt đầu vần vũ trên dãy núi Mun, đứng tựa cửa nhìn, một chặp, núi Chớp Vung ngập trong mây, chỉ còn nhìn thấy cái  đỉnh núi trông tựa chiếc vung [nồi] úp lơ lửng giữa bầu trời buồn bã, hồi học trường huyện, trong bài luận văn thầy ra, tả về mẹ, tôi ví ngọn núi Chớp Vung như bầu sữa mẹ tôi, nếu dân tộc tôi sinh ra từ sữa mẹ Âu Cơ, thì vú mẹ Âu Cơ không lớn hơn núi Chớp Vung là gì, nhưng ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy hai con thỏ nằm chung với mèo thì câu hát mẹ tôi ru tôi thuở ấy lại chuyển sang một thứ không gian thời gian bắt người ta phải nghĩ ngợi, ở làng tôi, từ em bé lên năm đến bà cụ chín mươi đều thuộc câu hát ru vừa lạ vừa quen này, chờ để nhìn thấy thỏ và mèo xuất hiện ở núi Chớp Vung là một trong những niềm vui [lớn] buổi ấu thơ của bọn trẻ chúng tôi, phải là mùa mưa để toàn bộ ngọn núi được thu nhỏ lại, chỉ còn là một chiếc vung úp nơi bầu trời, lúc bọn trẻ chúng tôi cho là dễ nhìn thấy nhất lũ thỏ và mèo, những con thú hoang trên núi, chúng tôi cứ tụ tập thành từng đám nơi hiên hè nhà ai đó trong làng, có khi là ngồi suốt buổi, suốt ngày, chờ, tưởng tượng về một thế giới hoang vu đã thành niềm háo hức của tuổi ấu thơ chúng tôi, chúng tôi đã chờ suốt buổi ấu thơ, và lũ thú ấy vẫn còn nguyên trong trí tưởng tượng của mình, sao lại có hai con thỏ nằm chung với mèo ở đây vậy mẹ, lúc học ở trường huyện tôi còn theo hỏi mẹ tôi, thì mẹ tôi cũng như những bà mẹ khác trong làng, ru con bằng câu hát có lũ thú trên núi, hát mà không biết hát thế là sao, tôi muốn hỏi mẹ là tại sao có chuyện thỏ nằm chung với mèo [một con nhúc nhát, một con hay rình rập kẻ khác, khó có chuyện hòa hợp giữa hai tính cách ấy] mẹ tôi có lẽ bí, xưa nay vẫn hát nhưng nào hiểu hết nghĩa của câu hát, hai hay đến ba bốn con thỏ nằm chung với mèo cũng được con ạ, mẹ tôi trả lời để cho có chuyện, tôi hát thử trong đầu [ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy bốn con thỏ nằm chung với mèo] thì thấy quả âm vận câu hát vẫn không đổi, nhưng ở núi Chớp Vung không phải chỉ có mỗi chuyện lạ thỏ nằm chung với mèo, chính núi là hóa thân của lòng thủy chung, chàng đi hái lá bần bần cho nàng uống lúc sinh con, hai năm rồi ba năm rồi sáu bảy chục năm chàng vẫn chưa về, nàng ôm con chờ, và đã chết hóa thành ngọn Chớp Vung [vẫn kiểu vọng phu tồn tại trên khắp mặt đất] rừng núi ở đây đã dấu trong nó lòng chung thủy, rốt cuộc, tôi cũng chỉ loanh quanh với những khái niệm duy lý [về sự hòa hợp, về lòng thủy chung] chẳng thể giải quyết được vấn đề vì sao có một câu hát ru khó hiểu, sao không nhìn thấy những thứ dễ nhìn thấy hơn khi nhìn lên núi, rừng cây xanh tươi chẳng hạn, hay con suối nước đổ trắng xóa, hay mây vần vủ đình núi vào những ngày mưa…tôi cũng bí như mẹ tôi cho đến khi đọc được những gì ông nghè Quân chép trong văn tập Rối Rắm.

 

 

[bấy giờ ta bỗng thốt lên những lời chẳng ăn nhập vào đâu]

bấy giờ ta cũng thấy tâm can nhừ nát như bao nhiêu người khác trong làng, cái ngả ba lịch sử chết tiệt ấy, bấy giờ ta thấy như mình đang rơi vào thứ trận đồ lầm than, mộng mị, giống như những gì ta đọc thấy trong những cuốn tiểu thuyết cổ trang, chứ còn gì nữa, làng xóm thân thuộc bỗng trở thành trận địa vừa có tiếng súng nổ vừa ẩn giấu trong sự im lặng giả tạo những mưu đồ, có đến hai nhà, không phải, có đến ba nhà, đúng hơn là ba nhà, dù đang thất thế, hay đang đổ nát, hay đang khởi lên, phải kể ra lúc bấy giờ có cả thảy là ba triều đại, mà dường như cả ba đều thấy ở mình bóng dáng triêu dương, đều nghĩ mình là buổi sớm mai đầy hoa thơm cỏ lạ, thứ chủ quan luôn mang trong mình bóng dáng của chết, sự thật thì bấy giờ ở đâu cũng có thể nói là đêm trường lịch sử, thì chuyện mới xảy ra đó, ngay ở trong làng, nhưng đố ai có thể nói sự thật nó là thế nào, bấy giờ thì chẳng ai có thể nói được sự thật, kẻ qua sông Linh Giang truyền hịch gọi kẻ khác là giặc, kẻ bước ra từ núi rừng Tây Sơn thượng đạo  gọi kẻ khác là thù chung của muôn dân, kẻ bôn tẩu phương nam gọi kẻ khác là kẻ thoáng nghịch, đêm nằm nghe tiếng chó sủa trong làng và những bước chân vội vã trên con đường trước ngõ, ta cứ nghĩ là mình sắp bị mang đi, mang đi đâu ta chẳng biết, nhưng cứ có cảm tưởng là sắp bị người ta mang đến một ngõ ngách nào đó, bấy giờ lịch sử như những ngõ ngách tối tăm, bụi bặm, thường trực trong nghĩ ngợi của ta là nỗi sợ hãi, sợ ngã xuống nơi không còn có tiếng cười nói của con người, vào một đêm cuối xuân, cây cỏ trong làng còn gượng tươi xanh, vừa mới tối lũ chó trong làng đã sủa ối óng, như thể có đám người nào đó đang tràn vào làng đuổi giết lũ chúng, lũ chó sợ cũng phải, thường, kẻ lạ, đêm muốn vào làng để bắt ai đó trước phải giết lũ chó, lần này thì như hết thảy lũ chó trong làng cùng sủa lên, tiếng chó sủa khiến tâm can ta nhừ nát như thể đang bị ai đó băm ta thành mảnh, sáng ra, ta cứ tưởng rất nhiều trai tráng trong làng đã bị người ta bắt đi như những lần trước, nhưng không phải, chỉ có mỗi ông hương trưởng Thời bị mất tích [bấy giờ thì gọi người đứng đầu trong làng là hương trưởng cũng được mà gọi là lý trưởng cũng được] người làng ta âm thầm tỏa đi tìm, nhưng chẳng thấy ông hương trưởng cũng chẳng thấy xác ông đâu cả, vợ con ông hương trưởng Thời đóng cửa khóc, ở cái thời đâu phải cứ muốn khóc là khóc muốn cười là cười, vợ con ông hương trưởng chờ, cả làng chờ, một tháng, hai tháng, rồi sáu bảy tháng, chẳng có tin tức gì, một hôm có người làng trông thấy ở sườn núi Chớp Vung xác người chết đã thối rữa, nhờ bộ râu và con dấu của trưởng làng còn nằm trong thắt lưng quần, người ta mới biết đó là ông hương trưởng Thời, nhưng chẳng ai dám nói vì sao ông hương trưởng đã chết, ông sợ, đi trốn, rồi chết trên núi, hay là người ta giết ông rồi đem bỏ trên núi, người làng ta lại âm thầm mang xác ông hương trưởng về nhà ông để khâm liệm, ta đến thăm, nhìn kẻ chết, cố nén nước mắt, thời buổi mạng sống con người nhỏ biết bao, ta chợt ngó lên hòn núi Chớp Vung thấy hai con thỏ nằm chung với mèo.

 

Ghi chú: 
đoạn văn trên là trích trong văn tập Rối Rắm của ông nghè Lê Quân, tựa đề là do tôi đặt, văn tập chắc được làm vào khoảng cuối thế kỷ 18, ai đó bấy giờ đã đọc văn ông nghè Quân, và câu thơ lục bát đã truyền ra ngoài thành câu hát ru.

 

 

32/ tôi lại đi núi Mun, tôi đi núi Mun bao nhiêu lần rồi nhỉ, chẳng còn nhớ, chưa có gì cả, chỉ là giấc mơ, lũ chim núi đã bắt đầu đổi giọng, như không còn nghe thấy thứ âm vực trầm buồn trong cách thúc bách những đám mây lẻ loi hãy mau quay về phương bắc nơi sản sinh những âm vang màu xám, tiếng chim thánh thót, có phần cao trào, gấp rúc, nhưng vẫn lắng đọng những kết tập nghìn năm, hót là sự kết tập tinh hoa của một loài giống lấy chốn trời cao làm chỗ nương thân

 

 

phủ lên câu chuyện kể là những lời nguyền rủa đã tan thành những  bụi bám vào chỗ thâm cùng trí nhớ, nhưng ai nguyền rủa và nguyền rủa ai là chẳng thể diễn giải, thứ ký ức trắng ấy tựa  thứ thi ca vô thức luôn trổi dậy vào những lúc cảm nhận được nỗi thống khổ đẹp nhất, mà cũng chẳng cần nói ra tên triều đại ấy, tên vì vua ấy, bỡi tất cả những triều đại tội lỗi và  những ông vua  tội lỗi là cùng chung  danh mục

 

 

cứ  phủi đi rong rêu bám trên mặt đá sẽ nhìn thấy dấu vết

 

 

nói lên chùa Nước Nâu thực ra là tôi lên suối Nước Nâu trên dãy núi Mun tương truyền có ngôi chùa ngay cạnh suối đã đổ nát tự những thế kỷ trước để tìm lại những thứ chỉ có kẻ ngu ngốc như tôi mới cất công đi tìm, thứ tôi tìm là một khái niệm mong manh thỉnh thoảng người ta lại lôi ra khỏi dòng chảy lịch sử rồi lại hô hoán là không phải, cả suối Nước Nâu lẫn dãy núi Mun là nằm trong số những sông núi hạng bét của đất nước tôi, có nghĩa, nếu tôi không nói ra, thì chẳng ai biết chúng ngoài những kẻ cày ruộng dưới chân dãy núi ấy, vào một sáng một ngày nắng nóng những người làm than củi ở làng tôi vào núi Mun phát hiện thấy một  ngôi chùa mái tranh vách lá đã được dựng lên bên bờ con suối đá, vị trù trì là một chàng trai trẻ  bảo người đệ tử duy nhất của mình, một ni cô xinh đẹp, đón những người làm rừng vào chùa để nghe giảng kinh, chuyện kể bắt đầu như vậy, mấy trăm năm qua vẫn cứ bắt đầu như vậy

 

 

cứ phủi đi rong rêu bám trên mặt đá sẽ nhìn thấy dấu vết

 

 

tôi ngồi nơi bờ suối Nước Nâu, đã sang hạ, nhưng suối vẫn còn dòng chảy, cố tìm trên con nước lung linh chút dấu vết của kẻ đang đêm thoát khỏi cuộc truy sát của một vương triều đang rũ rượi trong tranh giành ngôi báu, núi Mun… núi Mun, chỉ nhìn thấy trong niềm lặng yên sử lịch tiếng thì thầm của xứ sở, ngày ấy…đã để lại lời truyền tụng: Nguyễn Phúc Lan, con trai thứ của Sãi vương Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635) vừa  lên ngôi báu đã giết sạch đồng đảng của em ruột mình, Nguyễn Phúc Anh, nhưng lại bỏ sót một viên quan trẻ của Anh vốn là người tình của quận chúa Ngọc Khoa, con gái thứ ba của Sãi vương… [việc một người sống sót trong cuộc thanh trừng đẫm máu lại dẫn đến một cuộc tu, một cuộc tình, và một cuộc thanh trừng đẫm máu khác]

 

cứ phủi hết rong rêu trên mặt đá là thấy được thứ khái niệm mong manh thỉnh thoảng người ta lôi ra khỏi dòng chảy lịch sử rồi lại hô hoán là không phải: khái niệm về một khúc sử tăm tối 

 

cũng có lúc người ta nghĩ đến một lúc nào đó vị trụ trì chùa Nước Nâu, sư Minh Từ, người thoát chết trong thanh trừng ở kinh, và ni cô xinh đẹp, vốn là quận chúa Ngọc Khoa trẻ tuổi, sẽ cho ra đời một anh sư con, nhưng không, nơi bờ suối Nước Nâu có đủ thứ rau quả đủ đổi gạo nấu cho nhà chùa, đêm người xứ Rừng Trên nghe tiếng kinh kệ từ trên núi vẳng xuống, ai cũng nghĩ đất Phật là chốn bình yên, thầy trò sư MinhTừ vừa kinh kệ vừa cuốc đất trồng rau, đêm đông khí núi buốt xương, Ngọc Khoa trải tóc làm chăn đắp cho Từ bớt lạnh, nắng rừng nung đốt trưa hè, Từ xuống nằm nơi lòng suối đá, có Ngọc Khoa kề cạnh, thịt da truyền cho nhau sức vĩnh hằng, chẳng lẽ Phật chẳng vui khi thấy giữa chốn trần ai nảy sinh cuộc tình duyên kỳ tuyệt, núi không nói ra, chim rừng không nói ra, người Rừng Trên không nói ra, dấu kỹ đoạn đời đày đọa của một kiếp người là trái với đạo trời sao, năm tháng chẳng làm vơi chút nào sự kỳ tuyệt kia, chỉ khiến cho tóc của Từ và Ngọc Khoa bớt đi màu trẻ trung

 

 

núi Mun, núi Mun…dãy núi gắn liền với lịch sử làng tôi, mãi mãi, tôi muốn nói những lời thật lòng về nó, để cho tôi không còn phải khổ sở nghĩ hoài về nó, núi, như hình ảnh, hay như những lời lặng lẽ và cẩn mật, bỡi núi chứa đựng quá nhiều những sự tích như những gì  được nén giữa đằng đẵng tháng năm [nén, và vang động] chốn vũ trụ nhỏ nhoi nhưng chạm vào lại vang lên những ngữ nghĩa huyền nhiệm

 

 

cứ phủi đi rong rêu bám trên mặt đá sẽ nhìn thấy dấu vết

 

 

vào một sáng, khi mặt trời soi rõ núi rừng, những người làm rừng vào núi Mun  đã nhìn thấy cảnh hành hình  diễn ra ở chùa Nước Nâu: vị sư trụ trì và ni cô của chùa đều bị trói chặt, đặt nằm sát bên nhau ở  sân chùa, lúc người cầm đầu đám lính triều hô chém, thì đầu của  hai người cùng văng ra một lúc…mấy trăm năm qua truyện vẫn được kể như thế 

 

hay núi là mật ngôn 

 

 

 

33/ với trường hợp ông Hoành [Lê Hoành, cháu mấy chục đời của ông nghè Lê Quân] thì không phải mật ngôn, mà là triết ngôn, rượu vào ta, trời đất vào ta, ông Hoành nói, triết ngôn về rượu của ông, triết ngôn là cách nói của tôi, người chép sử làng, để cho thấy tầm quan trọng của một sự kiện mang tính chất xã hội học, thật ra thì chẳng có hệ thống triết học nào ở đây cả, triết ngôn chỉ là từ ngữ người chép sử làng muốn cường điệu một chút cho sang trọng ngôi làng quê heo hút của mình, sự vĩ đại không thuộc về ngôn từ, mà thuộc về việc làm của ông Hoành, đậu tú tài văn chương, rồi đi làm thông dịch cho lính Mỹ trong chiến tranh, rồi bị người mình bắt làm tù binh, rồi được người mình cho về ngôi làng của mình, ông Hoành cày ruộng, nuôi dê [cày ruộng để có lúa ăn và nuôi dê để có sữa uống] thằng cha này định chống lại cuộc toàn cầu hóa trong cái thế giới phẳng này chắc, mấy nhà thông thái ở kinh nghe chuyện ông Hoành thì phát biểu thế, đùng cái, ở cái tuổi bảy mươi, ông Hoành neo lại với thứ triết học về rượu của ông: rượu vào ta, trời đất vào ta, con người đã đi khắp mặt đất, uống đủ thứ rượu Âu rượu Mỹ, đọc đủ các thứ sách vở văn chương triết học, bỗng phát hiện ra con đường đi của rượu, một cuộc hành trình khép kín, như kiểu triết học vòng tròn của miền phù sa Ấn Hằng, con người làm ra lúa gạo, rồi đem lúa gạo chưng cất thành rượu, rồi rượu lại vào trú ngụ trong con người [con người – lúa gạo – rượu- con người…] ông Hoành nghĩ ra thuyết lý, và thực hành thuyết lý, nhưng thưa cụ, vì sao cơm rượu phải ủ giáp năm mới đem ra chưng cất, tôi hỏi [bấy giờ, ở trong làng, mọi người đều gọi ông là cụ Hoành, mà ông Hoành, ý chừng cũng rất thích người ta gọi mình là cụ] hạt gạo vốn mang trong mình tiếng nói của trời đất giờ đem ấp ủ chúng giữa trời đất suốt cả năm là để cho tiếng nói ấy rõ hơn, ông Hoành giải thích, đấy là cuộc trò chuyện đầu tiên về rượu giữa tôi và ông Hoành, bao nhiêu năm qua, ở dưới chân dãy núi Mun, làng tôi, vẫn âm thầm diễn ra sự kiện như thể cơn gió trong lành chợt thoảng qua giữa  cái oi bức của thời thế và những áp lực chết người của cơm áo, cũng ngắn ngủi thôi, nhưng những nói cười vui vẻ đã cất lên, một khoảnh bình yên, một hai ngày gì đó thôi, rượu vào ta, trời đất vào ta, một cuộc giao hòa kỳ tuyệt giữa con người và trời đất đã được xác lập giữa cuộc chuyển động ồ ạt của thế giới: ngày rượu ông Hoành, cũng chỉ một vài vuông thóc gì đó thôi [thóc tự tay ông Hoành làm ra] đem xay thành gạo, mồng bảy tháng chạp [âm lịch] năm trước đem ủ làm cơm rượu, mồng bảy tháng chạp năm sau đem ra chưng cất, rượu của lão Hoành này có đủ thi vị của mùa, uống rượu của lão Hoành này là nhảy tỏm vào  giữa cuộc chuyển động của mùa, bài phát biểu của ông Hoành trong ngày rượu ông Hoành, hằng năm, vào mồng bảy tháng chạp âm lịch, cả làng tôi kéo đến nhà ông Hoành để  uống rượu với ông, rượu chính tay ông Hoành đứng ra chưng cất, rượu chưng cất tới đâu uống tới đó, uống rượu nóng, uống cho đến khi không còn giọt rượu nào mọi người mới được về, vào ngày ấy, ở làng tôi, chỉ trừ những em bé, còn lại, tất cả đều say [cả những ông bà lão cũng sắp kết thúc cuộc đời] có thể đều say nằm cho đến ngày hôm sau, có nghĩa, dừng lại chuyện cày bừa, heo qué, dừng lại tất cả, để trải qua những phút bình yên giữa cuộc sống bất trắc, mỗi  năm uống rượu một lần, say một lần, để được bình yên một lần, đó, cốt lõi triết học về rượu của ông Hoành, nếu muốn nói đó là triết học, nhưng đó có phải là khởi xướng cho một nền văn hóa mới dưới chân dãy núi Mun thì tôi không biết.

 

_____

Tôi phỏng vấn [chớp nhoáng] ông Hoành:

[Có một cái gì đấy đang cựa quậy]

thưa cụ, để cho dễ nhớ đối với mọi người, cụ có thể tóm tắt cuộc đời cụ, cho tới hiện giờ, một cách vắn tắt?
được sinh ra dưới chân dãy núi Mun, gần gũi với gió chướng sơn lâm, ngày ngày nằm nôi, bú sữa mẹ, và có thể nghe cọp gầm trên núi, rồi ăn cơm, uống nước, lớn lên, đi lòng vòng trong làng, để cày ruộng, chăn bò, rồi ăn chữ, rồi ra khỏi làng, lòng vòng trên mặt đất, chán, quay về,  thì làng  xóm cũ hơn xưa, có thể là rất buồn, tự làm ra rượu, để uống
và những ngày đi lòng vòng trên mắt đất, có thể nói vắn tắt, cụ đã nhìn thấy những gì?

nhiều lắm, nhưng có thể nói gọn thế này, thấy con người đang đi trên  đường, đông lắm, có lúc dừng lại khóc, rồi lại đi, có khi lại dừng lại, cười, hay nhảy múa, hay ca hát, hay la hét, có khi lại dừng lại để ca ngợi nhau, hay chửi bới nhau, hay bắn giết nhau… nói tóm, ta có cảm tưởng tất cả là đang lạc đường

chỉ có thế sao?

chỉ có thế
nhưng cụ, thì cụ có nghĩ  mình lạc đường?

không đời nào, vì ta đã trở về nơi ta  sinh ra

xin cụ nói cho dễ hiểu hơn một chút?

còn nhớ đường trở lại nơi ta từ lòng mẹ chui ra mặt đất tức trong ý thức của ta còn nguyên hình ảnh nguyên sơ

như thế, kẻ không bao giờ lạc đường là kẻ không bao giờ đánh mất cái đã làm nên hình dạng người nguyên sơ của mình?

nói như thế cũng được, nhưng nó có vẻ im lìm quá, phải thêm vào như thế này, sở dĩ ta không thể đánh mất ta, tức ta không thể để ta biến thành đồ vật,  bỡi trong ý thức ta có một cái gì đấy đang cựa quậy.

 

 

 

34/và bây giờ là chuyện ăn chữ tôi trích trong văn tập Rối Rắm của ông nghè Quân:

 

chúng ăn chữ no nê rồi thì nhả ra đủ thứ, lúc đầu là ta thấy chúng nhả ra hoa bướm lượn lờ trên những đài, những các, những lâu, những biệt thư, biệt phủ, chúng ra khỏi nhà là rập rình xa mã, tiếng ngựa hí vang lừng giữa buổi chiều dạ hội mỹ nữ mỹ nhân hoa khôi hoa hậu dập dìu như nước chảy hoa trôi, nhưng đi đâu chúng cũng nhớ về nơi ăn nằm của chúng như thứ hang ổ sầm uất và vĩ đại theo cách nhìn đương đại, chữ vào bụng chúng rồi thì biến chúng thành những hoa bướm lượn lờ trên da tóc giai nhân, chữ vào bụng chúng thì làm cho thân thể chân tay chúng diu dàng ra, làm cho tiếng cười nói của chúng mềm ra, để ôm ấp những hoan lạc cuộc đời, cái cách luôn làm cho kẻ khác lầm tưởng những thân thể chân tay và cách cười nói ấy là của kẻ thanh cao, mà thật, chữ vào thì những đồng tiền chúng kiếm được qua những ngõ ngách dơ bẩn lập tức biến thành những đồng tiền có vẻ danh giá [ vì những xuất xứ của chúng được hô lên luôn mang tính toàn cầu: tiền được chuyển từ ngân hàng thế giới, tiền được chuyển từ ngân hàng xuyên quốc gia, vân vân, những chữ tôi thêm vào(*)]  nói cách khác, không ẩn dụ, đồng tiền dơ bẩn sau khi được chữ nghĩa làm phù phép thì biến thành những chốn trú ngụ như chốn thần tiên trên mặt đất, mà thật, đứng giữa những chen chúc nghèo nàn, đứng giữa những khu phố ổ chuột, những mái tạm dưới gầm cầu, giữa những dịch chuyển vô chừng  giữa nắng mưa, người ta sẽ sững sờ, hay sẽ thẩn thờ, rất sững sờ, rất thẩn thờ,  trước những gì như  phép màu của các vị thần [có những cái tên vô cùng mới mẻ: coporation, hay group, hay tập đoàn, cũng thế , những chữ tôi thêm vào] ngày đêm chúng dùng chữ nghĩa mỹ miều hoa gấm khêu gợi, mời mọc, rằng mọi người hãy đến với chúng, như đến với niềm hạnh phúc, ăn chữ no nê rồi thì ngoài việc nhả ra hoa bướm, chúng còn nhả ra những cách thức làm ra thức ăn, chữ và thức ăn, chúng đã dùng chữ huy động cả những động vật, cả những thực vật, cả những khoáng vật, tức huy động cả những sinh vật lẫn bùn đất cộng tác với chúng ở những nơi kín cổng cao tường, một cuộc nghìn năm lồng lộng bóng dáng của chuyển động ồ ạt như những bước đi ồ ạt của các vị thần để làm ra các thứ thức ăn cho con người, ngày đêm quay cuồng với niềm đam mê nhan sắc giàu sang, chúng đã quên bẵng, hay chẳng còn nhớ chút nào, rằng con người là ăn những thứ thức ăn khác hẳn với những thức ăn của loài cầm thú, ôi, thời chữ làm ra thức ăn, thời con người ăn chữ, ăn chữ no nê rồi, ngoài việc nhả ra hoa bướm và nhả ra thức ăn, ta còn thấy chúng nhả ra thứ sản vật đẹp như những đám mây ngũ sắc trên trời buổi sớm mùa xuân có tiếng hót của chim sơn ca thơm lừng mùi đất, không, còn đẹp hơn thế, bỡi đây là những sản vật con người ăn vào sẽ thấy mình bay bổng tận chốn cao ngất, cao sang, cao cả… còn có tên là cõi hạnh phúc, cõi tự do, nó là cõi đời mới [chữ của ông nhà thơ Tản Đà hồi những thế kỷ trước-chú thích của tôi] sau khi ăn những sản vật của chúng, con người sẽ bỏ lại tất cả tất cả những lầm than thống khổ, vạn tuế chữ nghĩa, lũ người chế biến hạnh phúc và tư do luôn mồm ca ngợi, o bế chữ nghĩa, ăn chữ no nê rồi, ngoài việc nhả ra hoa bướm, thức ăn, nhả ra hạnh phúc và tự do, ta thấy chúng còn nhả ra những cách thức chế biến rác, tức, chế biến từ những thứ thế giới đã vứt bỏ từ lâu, những thi văn ca tụng đám vua chúa tàn bạo, những cuốn sử chép không thật, những thuyết lý từng mang lại chết chóc cho con người, ta thấy chúng cong môi lại để nói lại thành những lời mới mẻ từ những gì từ lâu đã thành rác rưởi, ôi, thời con người chế biến chữ cũ thành chữ mới, thời con người chế biến chữ từ rác, ta đã gặp đứa ăn chữ, thằng bạn nối khố của ta, đến chết ta cũng chẳng thể tha thứ cho thằng đó, vào một sáng mùa hạ, nơi kinh sư, các quan triều đi chầu buồi sáng nhiều kẻ vẫn còn cho ngựa đủng đỉnh trên đường phố, ta rời làng quê đi kinh sư lần này là để thăm thằng bạn cùng làng đang làm quan ở bộ lễ, ta phải đi cho biết vì có nhiều lời đồn rằng bạn ta đang xu nịnh vua để ngoi lên địa vị cao hơn, ta biết anh ta đang làm chức quan nhỏ, chỉ là nằm nhà để sao chép các thứ sử sách cho bộ lễ, do đi ngựa cả đêm nên mới sáng sớm ta đã có mặt ở kinh sư, bạn ta có vẻ bối rối khi thấy ta xuất hiện đột ngột, anh ta vội vã cất vào hộc bàn những giấy tờ đang viết hay đang đọc gì đấy lúc ta vừa bước chân đến cửa, ta có hồ nghi về  một việc làm không đàng hoàng, xa bạn lâu ngày chưa kịp mừng đã thấy tức giận, ông đang giấu ta chuyện gì có phải không, ta hỏi, và nhìn thấy trên mép bạn ta đang dính đầy những mẫu tự hình nêm, có giấu gì đâu, bạn ta lắp bắp nói, ta liền lôi trong hộc bàn ra: một bản viết trên giấy papyrus với chằng chịt những chữ hình nêm, một bản viết trên giấy hẩm bằng chữ Nôm, những lời bàn của các pharaon, các vua Ai Cập cổ đại, về cách trị nước, hắn đang học làm vua ư, vừa thoáng nghĩ thế ta đã nghe như máu  trào lên óc, chẳng nửa lời từ biệt, ta lẵng lặng lên ngựa, quay về, biết đâu chữ nghĩa lại giúp hắn trèo lên chỗ ngồi hắn mong ước, trên đường về lại quê, ta nghĩ mãi nghĩ mãi về thằng bạn nối khố của ta

_____
(*) Xin lỗi cụ nghè Lê Quân, cũng chỉ vì muốn cho bài viết của cụ hợp với đương đại mà tôi đã thêm một số từ vào bài viết của cụ

 

 

 

35/nhưng ở làng tôi, có một người, ông Hai khép cối xay lúa, lúc sinh thời chẳng có mấy chữ nghĩa, sau khi chết lại ra người thông thái, ông đã trở lại làng chỉ để làm mỗi công việc là giải đáp chất vấn của tôi, thứ chất vấn nghịch ngợm của tuổi thơ, hồi ấy, tôi đã buột nói ra vào lúc ông ấy vừa hoàn tất một công trình vào thời ấy có thể nói là thành quả trí tuệ của những người đi chân đất [có phải ông Hai đương lái cổ máy xay lúa đi chơi hay không?] nói rõ ra là tôi đã đưa ra câu hỏi đúng vào lúc ông Hai khép cối xay lúa đang làm thử công việc xay lúa, tức là lúc cái cối xay lúa đương thử chức năng xay của nó.

 

qua cũng phải nói cho em rõ là hồi ấy qua dư sức để trả lời em, có điều  bấy giờ cứ mở miệng ra để nói thì lại thấy mình thiếu hụt lời lẽ  để nói ra một  sự việc mà chưa chắc là ông cha ta  thời trước đã có thể nói ra

 

với tuổi thơ của tôi hồi ấy thì ông Hai khép cối xay lúa là  một tay đầy quyền lực, dám lấy đất ở mấy ụ mối chỗ miếu âm hồn đầy ma quỉ để khép cối xay lúa thì chẳng phải quyền lực  là gì, cái cối xay lúa của nhà tôi chưa phải đến lúc bỏ đi, nhưng cha tôi vốn là tay đi chân đất thuộc loại chơi sang trong làng, mẹ lũ nhỏ hãy đi kêu ông Hai khép cối xay, quyết định đưa ra vào bữa ăn tối, tờ mờ sáng bữa sau là tôi đã thấy ông thợ cối xay lúa đầy quyền lực ấy đến gặp cha tôi, cái cối xay mới khép có hơn năm đã hư rồi sao, ông Hai hỏi, chưa, nhưng mẹ của lũ nhỏ muốn có cái cối xay mới để ở trong nhà, cha tôi nói, bản hợp đồng thi công vắn tắt được ký kết giữa tay đi chân đất chơi sang là cha tôi với tay khép cối xay đầy quyền lực.

 

thì em cũng thấy đấy, hồi ấy thì coi như một mình qua phải đi khắp nơi để làm thứ công việc coi như ngoài qua là chẳng còn ai, đương hai cái vỏ  cối là mất một buổi, khép thớt cối trên cũng mất  một buổi, nhưng khép thớt cối dưới là phải mất một ngày, thì em cũng biết đấy, dòng họ nhà qua đến qua là đời thứ bảy làm nghề khép cối xay lúa, tại sao không nói làm cối xay lúa mà là khép cối xay lúa em biết không, là ý nói cối xay lúa cốt ở  bộ răng của nó, mà làm bộ răng tức là khép những mảnh gỗ ấy lại với nhau cho thành cái thế trận răng sao cho nó làm được công việc chủ yếu của cái cối xay lúa là sau khi xay thì lúa được bóc hết vỏ

 

bấy giờ tôi mê việc xem khép cối xay lúa đến nỗi cứ mong cho cái cối xay lúa của nhà mình phải hư gấp đi để cho tôi lại được gặp con người đầy quyền lực ấy, từ chiếc bao lát cũ kỹ là ông ấy bắt đầu trút ra một công cuộc, đối với tôi lúc bấy giờ, nếu nói theo cách nói ngày nay, là công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, những vật dụng thần kỳ là được trút ra từ một chiếc bao cũ kỹ, tôi nhớ, hết thảy chúng là được làm từ tre, gỗ, những mảnh gổ vuông vức khoảng bàn tay của con người là được bào chuốt bóng láng mà ông ấy gọi là bộ răng xay, những vồ, đục, hết thảy chúng là được tạo ra từ thứ gốc tre khô rắn chắc, cho nên khi một chiếc vồ chạm vào một chiếc đục thì  vang lên rặt thứ âm vang đồng ruộng, những đất ụ mối dẻo dai cướp từ tay lũ ma quỉ ở gò miếu âm hồn là được cho vào các vỏ cối, có phải đấy là lúc ông ấy muốn tỏ cho cả thế giới biết sự tồn tại của ông như một thứ quyền lực, những động tác mạnh mẽ nhất của cơ thể là được ông đem ra dùng vào việc  nén thứ đất  mang mùi ma quỉ vào các vỏ cối, và, cái giờ phút quyết định của công trình là chẳng phải kém phần long trọng khi đem so một cách  khập khiễng với chuyện lắp nối phi thuyền của ngày hôm nay, bấy giờ là ông nghiêm cẩn rải những  chiếc răng gỗ lên thứ đất mang mùi ma quỉ, tức khắc, đám răng gỗ chuyển thành thế trận, và dường như toàn bộ trí não của ông lúc bấy giờ là được đem phổ hết vào cái thế trận răng như một thứ hòa âm kỳ tuyệt của nền cơ học cổ điển, thì chẳng phải việc tạo tác một chiếc cối xay lúa là thuộc về những khám phá cơ học cổ điển hay sao, tôi nói là hòa âm bỡi bấy giờ là ông bắt đầu cúi xuống với những đục, vồ, và bắt đầu nén, vỗ, nện, thứ âm vang đồng ruộng là cứ tiếp tục vang lên, đam mê và cuồng nhiệt, cho đến lúc ông ấy ngẩng lên, vung nhẹ người một cái như thể để  rủ bỏ hết những sai lầm khiếm khuyết trong công cuộc điều chỉnh thế trận răng

 

phải rồi, là qua cũng phải nói cho em biết, là hồi ấy qua nghe nói ở bên Tây  họ muốn làm một cổ máy gì đó là phải làm bằng kim khí, chứ không như ở xứ mình, phải nói là cha ông ta rất tài giỏi mới nghĩ ra được cái cách làm một  cổ máy xay lúa  mà chỉ làm bằng đất với tre với gỗ.

 

như thế là ông ấy trở lại làng tôi chỉ để làm mỗi công việc nói cho tôi hiểu một cách tường tận về cái cối xay lúa, ông Lê Quí Đôn, tiếng là nhà bác học của nước ta, nhưng hồi cuối thế kỷ 18, khi vào ngồi làm quan ở Phú Xuân, viết sách Phủ Biên Tạp Lục, lúc nhắc đến đất Thuận Hóa, tức cũng là  nhắc đến làng tôi, chỉ nói nhiều đến dệt vải, dệt chiếu,  làm nón, đúc nồi, đúc mâm, tiếng là nhà bác học mà khi nói đến việc làm ruộng là cái nghề chính của dân đi chân đất ở Thuận Hóa, chỉ nói một câu Ba phủ Qui Nhơn Quảng Ngãi Gia Định thì thóc gạo không kể xiết, không hề có nửa câu nói đến cái cối xay lúa, là thứ không thể không đi kèm với thóc gạo, còn ông Phan Huy Chú, cũng  là nhà bác học của nước ta, hồi đầu thế kỷ 19 bắt đầu soạn sách Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí,  đến hơn nghìn trang, nhưng cũng chẳng có nửa câu nói về cái cối xay lúa.

 

thì qua cũng phải nói thiệt với em, là hồi ấy, lúc em hỏi có phải là qua lái cổ máy xay lúa đi chơi hay không, thì thiệt tình là cầm cái giằng xay, qua vừa xay thử cái cối xay mình vừa khép xong, qua vừa nghĩ tới mấy nước Chà Và, Ấn Độ, thiệt tình là bấy giờ qua cứ ao ước làm sao mình có được  một cái quần lãnh, hay một cái áo lụa, là lãnh với lụa  của mấy nước ấy đấy.

 

phải nói là ông ấy chết chỉ mấy chục năm mà cách thức nói năng khác hẳn với hồi còn sống, ông mô tả về sự tồn tại của một cái cối xay lúa như là sự tồn tại của cái yếu tố là làm sao cho bộ răng xay của nó làm được công việc bóc vỏ lúa, sự tồn tại của cái này là đặt trên sự tồn tại của cái kia, cái cách nói của một kẻ có tư duy hẳn hoi, chẳng lẽ sau khi chết thì ông Hai khép cối xay lúa đã trở thành nhà tư tưởng.

 

chẳng có gì đâu, thời trước xa thời của qua thì nghe nói là thằng Tàu nó làm tê liệt, rồi tới thời của qua thì thằng Tây nó cũng làm tê liệt, dân đi chân đất bọn ta  cũng dễ bị tê liệt lắm, thì có sao đâu, em cứ nói với con của em, rồi con của em nó sẽ nói lại với con của con của em, những điều qua  nói ra đây  là do qua nghĩ ra, là tổ tiên ta tài giỏi mới nghĩ ra được cái cối xay lúa, cầm cái giằng xay để xay thì thấy mình như đang đi đâu đó thiệt xa, thấy đi thiệt xa mà là chửa đi, cầm cái giằng xay để xay thì thấy mình đang ở yên một chỗ, ở yên mà không phải là  ở yên, tức là thấy mình đang lẩn quẩn ở trong cõi, mà dẫu biết mình chỉ lẩn quẩn trong cõi thì cũng tránh được cái nạn tê liệt trí não.

 

thì cứ coi như ông ấy là cha đẻ hệ thống triết học ấy

 

 

  

36/ một niềm thống khổ ngự trị từ lâu, hay một niềm vui vừa ngang qua cuộc đời ai đó, hay một tỉnh thức sau những năm tháng u mê, hay một cuộc trở về tưng bừng của một người chết đã quá lâu… rốt cuộc ngôi làng của tôi có phải là chốn trải nghiệm của tồn tại hay không, ba mươi người chứ không phải bốn mươi người như nhiều người tưởng, đến Rừng Trên, vùng rừng núi kéo dài của dãy núi Mun trùng điệp, ở đấy không phải chỉ có ba mươi người, còn có rừng cây sầm uất, còn có những con suối đầy muỗi vắt, còn có lũ chim kêu réo suốt ngày, có lũ thú hiền hậu, thỏ, nai, có lũ thú hung dữ, voi, gấu, cọp, một cuộc tranh giành chỗ ở, âm thầm và khốc liệt, hằng ngày có bao nhiêu thứ ngã xuống, đám cây rừng ngã xuống, lũ thú rừng ngã xuống, chim chóc ngã xuống, con người ngã xuống, sơn lâm chướng khí ăn con người, muỗi vắt ăn con người, rắn rít và voi cọp ăn con người, còn con người thì ăn cây rừng, ăn chim chóc, ăn nai thỏ voi cọp, cuộc ăn qua ăn lại diễn ra trong bao nhiêu năm tháng không ai biết, cuối cùng thì trong số những người đến Rừng Trên có người trò chuyện được với muông thú, người ấy nói những gì với lũ chúng không ai biết, cuối cùng, lũ muông thú lùi sâu vào chỗ núi rừng sâu hơn, nhường đất Rừng Trên  cho con người, khi con suối Tượng [hợp lưu của hết thảy những con suối phát nguồn từ núi Mun, con suối còn mưa còn nước, hết mưa hết nước] chảy ngang qua miền đất có lúa khoai lên xanh, và người ta gọi nó là sông Tượng, thì những người đã đến Rừng Trên buổi ấy chỉ còn lại ba người, mấy trăm năm chuyện vẫn được kể như thế, khiến những kẻ hậu sinh luôn sống trong niềm thao thức rằng có phải nơi mình sinh ra là chốn thể nghiệm về một cộng đồng xã hội gòm có cả những sinh vật tư duy, những loài giống con người, và những sinh vật không có tư duy, những rắn rít, chim chóc, voi, cọp, và tạo tác đã thất bại, nửa khuya tôi nằm nghĩ ngợi về cuốn sử làng tôi đang viết, nhưng anh có biết mọi chuyện bắt đầu từ đâu không, ông Quân [ông nghè Lê Quân ở làng tôi hồi cuối thế kỷ 18] chợt xen vào khiến tôi nghĩ ngợi rất nhiều, sao lại là ông nghè Quân nhỉ, nếu là chuyện thật thì cuốn sử tôi đang viết có thêm những kiến giải của một bậc đại bút mấy trăm năm trước, thưa, kẻ hậu sinh đang lắng nghe đây, tôi nói, ngoài bờ rào vườn nhà tôi con ấp muỗi đã thức dậy, một tiếng vỗ cánh nhẹ gõ lên bóng đêm như đang khắc vào dịch chuyển một cuộc hội ngộ chưa từng, bao giờ cũng là một tiếng vỗ cánh của con ấp muỗi, có vẻ như một cách nói ra thành lời của tồn tại, nhưng cách nói của ông nghè Quân lại giống như một cuộc làm chậm lại, hay ngưng lại chốc lát rồi lại tiếp tục trôi, của một dòng chảy trôi qua những ngõ ngách bất trắc, khởi đầu mọi sự là im lặng chăng, ông nghè Quân bắt đầu câu chuyện, nhưng không được, nếu thế cái gì sinh ra những vang động sau đó, tiếng rền của núi, hay tiếng gào khóc của con người nơi mặt đất, hay khởi đầu của mọi sự là cuộc vang động lớn nhất trong những vang động, nhưng nếu thế cái gì sinh ra những im lặng sau đó, nghìn năm bờ đá lặng câm nơi bờ suối, mà trời đất cũng có nói gì đâu, trời đất vẫn lặng im theo nghĩa rộng nhất của từ này, hay khởi đầu mọi sự là cả im lặng lẫn vang động lưng trời, nhưng nếu thế thì cái gì sẽ giải thích cho những gì đã xảy ra sau đó, chỉ là thế này, hoặc chỉ là thế kia, hoặc là chân lý, hoặc là sai lầm,  một ngày tháng bảy, nắng, lúa trên đồng làng đang khô héo vì những tháng liền không mưa, ở trong vườn nhà ta đám cây ăn trái cũng đang chờ nước như lúa trên đồng làng, ta thấy chúng bơ phờ như thể đang lạc lõng giữa một thế giới có vẻ như không còn có mối liên quan nào giữa các sự vật, có, bên dưới những tàng cây của chúng lũ gà đang trốn nắng, nhưng đấy đâu phải chốn nương thân của  đám gia cầm chỉ còn trông chờ vào mỗi việc tìm kiếm các thứ côn trùng gần  như đã cạn kiệt ở bên dưới mặt đất trong vườn nhà, cái buổi, chỉ có mỗi chuyện nắng, đã làm rối tung lên mọi thứ trong một ngôi làng nhỏ bé, ta cứ cảm thấy như có kẻ nào đấy, ai nhỉ, đang mỉm cười nhìn ngắm bọn ta: lúa héo trên đồng làng, đám cây cối và đám gà đang đói khát ở trong vườn, và ta, kẻ như đang bị tước hết mọi quyền lực trong việc cai quản đất đai, chẳng lẽ có ai đó đang đùa giỡn với bọn ta, nhưng bà lão nhà bên lại chạy sang như để cầu cứu ta, kẻ có nhiều chữ nghĩa nhất trong làng, hãy cứu lấy con trai của già này, bà lão phều phào, bà ấy cứ tưởng chữ nghĩa của ta sẽ ngăn được cơn giận dữ của lịch sử, ta đã chạy sang nhà bà lão, thì một mảnh hồn trần đang bị hất tung ra khỏi cuộc tồn tại, một người đàn ông đang giãy dụa trên máu, kẻ xóa sổ cuộc sống của một con người là một kẻ nỗi giận dữ gần như để lộ ra hết trên nét mặt và trong cung cách cầm cây gươm, ai muốn ngược chính nghĩa thì chết, kẻ ấy thét, rồi lệnh cho đám tùy tùng rời khỏi nhà bà lão, ta biết khi một người nhân danh chính nghĩa nhất định là phải đến từ một ngõ ngách lịch sử nào đó vẫn tự coi mình chính nghĩa, nhưng nực cười, con trai bà lão, con người vốn là kẻ hiền lành nhất làng trong cách nhìn của kẻ nhân danh chính nghĩa lại là kẻ ngược chính nghĩa, tự dưng lũ quạ lại kéo đến dày đặc   bầu trời trên đầu ta, để tiễn biệt một con người vừa mới rời bỏ cuộc sống, hay chỉ vì mùi máu, hay chỉ vì lũ gà đang sắp chết trong những khu vườn trong làng, lũ quạ, nếu kéo tới tìm mồi, lại cũng là một lũ sát thủ, ta, kẻ nhiều chữ nghĩa nhất làng, vẫn không hiểu tại sao chỉ trong một khoảnh ngắn ngủi thế lại có thể diễn ra bao nhiêu thứ , cũng như sau đó, khi ấy ta chết cũng đã khá lâu, cũng không hiểu tại sao lại diễn ra như thế, ta đã gặp lại đúng cái thằng cha đã xách gươm chém chết con trai bà lão hồi ấy, bây giờ thằng cha ấy cũng cầm đầu một đám người cũng có vẻ buồn bã như lúc thằng cha ấy chém chết con trai bà lão, chết rồi cũng có những nỗi buồn giống như khi chưa chết hay sao, và khi nhìn thấy ta, thằng cha ấy, vẻ mặt cũng kiêu căng như hồi ấy, là người chép sử làng anh có biết như thế là thế nào hay không, chẳng lẽ loài người chỉ có mỗi thứ lịch sử hay sao…một giấc mơ vô cùng rối rắm, thức dậy, tôi nằm nghĩ mãi nghĩ mãi những lời ông nghè Quân trong mơ

 

 

37/cuối cùng thì chúng tôi cũng có được cuộc đoàn tụ, cha mẹ tôi, anh Hai Lực tôi, và tôi,

 

liệu con có làm được hay không, thấy anh tôi loay hoay sắp xếp lại những xương chân xương tay, cha tôi nói,

 

còn mẹ tôi chỉ ngồi lau nước mắt,

 

anh trai tôi chết trước cha mẹ tôi, chết đến hai lần, lần đầu là bị treo cổ trong cuộc thanh trừng đẫm máu của làng, và lần sau là bị trúng bom  chết ở gò thổ mộ của làng,

 

mấy cái xương chết tiệt hành hạ con suốt, anh Hai Lực tôi nhìn cha mẹ tôi, nói, chẳng tỏ chút đau đớn, nhưng tôi cũng phải đi lấy cuộn băng để giúp anh ấy băng bó lại chân tay,

 

đêm tháng ba, lũ côn trùng nơi bờ rào trước nhà đã bắt đầu tấu lên bản dạ khúc giữa đêm, tôi gọi là dạ khúc là để cho cuộc đoàn tụ chỉ có thể diễn ra trong đêm trở nên sang trọng,

 

buồn, cha tôi kêu buồn khi nghe tiếng côn trùng nơi bờ rào, tôi nói đêm nào chúng lại chẳng ra rả như thế,

 

mẹ tôi đi kiếm cái rổ trầu, tôi nói để con đi lấy cho, ba mươi mấy năm tôi vẫn giấu kỹ cái rổ trầu của mẹ trong tủ gỗ,

 

uống trà đi kẻo nguội, tôi nói với cha tôi và anh tôi, tôi đã pha sẵn trà tự lúc cha tôi  nhắn gửi qua ngọn gió đầu hôm rằng đêm nay cha mẹ và anh trai tôi sẽ trở về nhà,

 

cuộc đoàn tụ như giấc mơ thế kỷ, anh Hai Lực tôi nói, nhúc nhắc đến bên bàn nước, bưng trà uống,

 

thế nào, con thương lượng có được không, cha tôi hỏi tôi,

 

dạ không được, không thể có bất cứ một cuộc gặp gỡ nào giữa những người còn sống và những người đã chết, đó là thứ học thuyết mới nhất nhà cầm quyền vừa phổ biến trong xứ sở chúng ta, tôi nói, tôi biết cha tôi đang để hết tâm trí vào việc làm sao duy trì cuộc đối thoại ông cho là cần thiết cho sự tồn tại của nhân loại, cuộc đối giữa những người chết và những người đang sống, với ông, cuộc trò chuyện giữa quá khứ và hiện tại như những kinh nghiệm sinh tử trong cuộc tiến hóa đầy gian truân của con người, trở về lần này tôi thấy cha tôi có vẻ gì  khác hơn những lần trước, buồn và  âu lo, hay là ông muốn nói với tôi điều hệ trọng gì đó trước khi mãi mãi không còn được gặp lại tôi, cho đến lúc sắp sáng, ông mới nói ra,

 

ta đã qua chín mươi chín cõi chết, nói bằng ngôn ngữ của kẻ lưu đày, nhìn bằng đôi mắt của một người đã rời bỏ thế gian, ta rời bỏ thế gian đã lâu, nhưng vẫn cứ vương vất trong thứ trí nhớ có vẻ đã ra khỏi ta ngày ấy, tiếng con nghé con lạc mẹ buổi chiều hôm, và nửa khuya, con chim ấp muỗi  vỗ cánh bay lên khỏi bờ rào trước ngõ, ảo ảnh, hay không là ảo ảnh, có vẻ như vẫn chưa ra khỏi thứ trí nhớ có vẻ đã ra khỏi ta ngày ấy, trưa ra, thấy ai ngửa mặt nhìn trời hát dưới nắng, rằng con rắn đen đang trườn bò đi giữa đất nước, ai có thể kể ra cho hết những cuộc tháo chạy ngẫu nhiên của các sự vật, tối ra, thấy có ngọn gió thổi qua hàng cây trước ngõ, một người đi, rồi trăm nghìn người đi, những nghìn năm qua người ta vẫn cứ đi tìm, thế giới như một cuộc tìm kiếm bất tận, ta đã qua chín mươi chín vương quốc của những người chết, ở đây không có cái lớn nhất, không có cái không lớn nhất, ở đây, ta nhìn thấy những ngu xuẩn và cố chấp đang chập choạng như không chốn nương thân, những ngu xuẩn và cố chấp vẫn ẩn náu trong thứ sách vở văn chương không làm cho con người ta vui, ẩn náu trong sự tàn bạo của loài  người, ở đây là những vương quốc của bình đẳng, sự bình đẳng về cái chết, ta đã qua chín mươi chín vương quốc của sự bình đẳng, vừa giả làm vua vương quốc vừa giả làm thần dân của vương quốc, ta trò chuyện với ta, thưa quốc vương, có phải học thuyết về cái chết là nền tảng cho sự tồn tại của vương quốc chúng ta, ở đây chẳng có học thuyết nào cả, học thuyết chỉ là ngôn ngữ của trần gian nhằm để an ủi nhau về sự  nhỏ bé và ngắn ngủi của kiếp con người, vị quốc vương nói, và nhìn ta với ánh mắt nghiêm khắc, ta sợ, sờ thử lên đầu, sờ thử lên chân tay, thì thấy như là máu đang lưu chảy trong châu thân, 

 

tôi thấy cha tôi khóc, lần đầu tiên, sau khi ông chết, tôi đã thấy cha tôi khóc,

 

nhưng lão trưởng làng ấy có còn sống hay không, cha tôi chợt quay sang hỏi tôi,

 

và đã có tiếng gà gáy sáng đâu phía cuối làng vọng lại,

 

gà nhà ai gáy lớn tiếng quá vậy, mẹ tôi nói, vẻ luyến tiếc, vì chẳng còn có thể ở lại được nữa,

 

con phải đi trước đây, anh Hai lực tôi nói, và vội vã băng ra ngõ, đã có nhiều tiếng gà rộ lên trong làng, tôi biết anh ấy rất sợ nhìn thấy lại ngày của trần gian,

 

lão trưởng làng đã bỏ tù cha vì tội đọc sách suốt ngày suốt đêm đã chết lâu rồi, tôi cũng chỉ kịp thông báo với cha tôi mỗi thông tin ấy của làng, vì ông đã dắt mẹ tôi đứng lên,

 

mẹ rất tiếc là không thể đem theo cái rổ trầu, mẹ tôi nói, nhìn tôi, và lau nước mắt,

 

lịch sử  chỉ là một thứ bản nháp, chẳng có gì là chắc chắn hết, chẳng có gì là thật hết, con ạ, cha tôi dặn tôi, rồi dắt mẹ tôi băng ra ngõ,

 

 

giã 
tháng 8.2014
tháng 12.2017

 

 

 

Chronicles of A Village[Những tin tức về một ngôi làng]

 

by Nguyễn Thanh Hiện

Translated by Nguyễn Hoàng Quyên

 

my birthsoil, upon hearing the rooster crow at dawn, awakens

 

1

 

one morning i just can’t forget, one morning i opened the door to the sound of them calling, screaming,

let us march forward

it always started with the same sentence

the sociologists were discussing the onslaught of the sightless humans

it’s too late

i cried to my parents upon seeing an abundance of sightless humans on the village road

one terrible morning

my father awakened, with no time to wash his mouth, or clean his teeth, hurrying to finish weaving the bamboo muzzle for the cow, my mother struggled with a horde of freshly born piglets in the shed, petrified upon hearing my strange cry, she rushed back into the house, holding all three piglets in her arms

my family had heard that the sightless humans were launching a worldwide onslaught, but not once had we imagined they would come to our village,

why come to this fleshless skeleton of a village, where perennial grief haunts and winds through the roads, my father says, nonchalantly, as if nothing is happening

what do we do now, my dear, my mother said

we do what we always have, my father responded

none of the sightless humans entered our house, the air inside began to calm, no one herded the cows to the field, no one checked on the freshly born piglets in the shed, no one cooked rice, fearing someone might detect smoke surging through our rooftop, but once night fell, no one dared stay inside

all must gather at the village communal house

this was a command, a thunderous command from the heavens, transmitting through the village in a matter of seconds, the transmission was swift since everyone was aware of the mirthless murders in the onslaught of the sightless humans,

our single objective is to march towards a world without navigators [how simple and succinct]

said the commander of the sightless humans, as all villagers listened closely

let us march forward together

adds the commander of the sightless humans

never forgetting that sentence

the sociologists were discussing the onslaught of the sightless humans

night

we bolted the doors, lay down soundlessly in the house, after the meeting each of us seemed to formulate a different picture of the sightless humans, i didn’t know what my parents thought of them, for my part i supposed they resembled the hoodlums in adventuresome medieval stories

adventuresome, and romantic

something else is going on again

i worried out loud as i heard running footsteps on the village road

just a jungle cat chasing a house cat, no matter

my father said

with curiosity piqued by my father’s obscure speech in the night, i garnered the courage to go to the village road at dawn, i went to the road, i spotted here the corpse of the village chief, spotted there the corpses of the village chief’s followers

it seems all of them were strangled to death

i said to my father

no matter, in my life, things like this happen often

my father said

not a single gunshot was heard, but it seemed the sightless humans had successfully conquered my village

hey, scream louder, long live a world without navigators

hey, take the rifle, march forward with us

it seemed the villagers had been waiting for commands like these

let us march forward, the sightless humans screamed

they didn’t seem to see, or bother to see, or have the capacity to see, how the world was marching forward, similar to the sightless humans, it could be said they themselves constituted a genre of sightless humans

the sociologists were discussing the sightless humans with cautious commentaries

and so, that morning they marched toward the mountain and forest south of my village, the Mun mountain and forest

the entire village followed them and witnessed

my terrified mother stayed home

only my father and i went

there is an obstruction

the commander of the sightless humans received an emergency notice

please immediately exterminate it

immediately the sightless humans began to knock down the announcement board that bore written warnings about the Mun mountain and forest, they used gun barrels, hammers, bare hands even, yet the looming announcement board made of reinforced concrete remained standing at the entrance of the Mun mountain and forest

i have an idea

i watched my father step forward, the villagers standing behind him

the objective of your onslaught is as old as worn shirts, but the inscriptions on the announcement board are the thoughts of humans living in a new world

my father said, with calmness and gravitas [like a pebble at the bottom of a forest stream]

the sightless humans tied my father down and took him away, it seemed like a classified command

i sobbed

no matter, in my life, things like this happen often

my father said

then his body vanished into the Mun mountain and forest

i didn’t know what the sightless humans would do to my father,* would they kill him, i thought to myself, feeling a sharp ache inside, and which places were going to be the next targets of this onslaught?

 

*Notes on my father:

 

[one night in march i went and lay down on the grassy edge of the village fields]

 

the tragic thing about my father’s life is that he kept getting mistaken as a village plowman, among people his age, even his close kinsmen, no one knew he carried plows and exhaled poetry, the human who was always craving a breakthrough worldview, night, once again i went and lay down on the grassy edge of the village fields and thought about my father, the human who opened my eyes, the human who led a life of meditations on books, meditations on furrows in the soil, meditations on the village, restlessly constructing a fateful bond between rice, fabric and poetry, between soil and meditations on human life, between books and plows, most people ate from their bowl of rice, taking it for granted, sparing not a single thought on where the rice grain came from [perhaps not knowing or not needing to know what a rice grain was] as if being human naturally meant having rice to eat, most people put clothes on their bodies, taking them for granted, as if being earthly humans naturally meant having clothes to wear, it wasn’t exactly indifference or apathy, in a stream of thought [the sort of ancestral thought acquired not without blood and tears in the longue durée of evolution], a profound stream of heavenly waters, shades and scents intercepted by foolish innocence, he would like to tell everyone, tell in silence, one night in march, i lay on the grassy edge of the village fields, the utter silence of rice scent, the utter silence of night dew, the village was in the middle of fragile and indefinite [if not hallucinatory] thoughts about rice and fabric matters, quiet and confessional, feeble cries of infants emerged from the unfaltering insect sounds, the weary lullabies of adults echoed from the village, these were the confessional sounds of a place that was reluctant to be positioned in life, my father’s entire life was a [somewhat excessive] fixation on transgressive ways of seeing a place, a place that was reluctant to be positioned all of a sudden became the greatest creation of all creations: i, living in my beloved village, with the cows, walk on ancestral land, beneath my feet, land still quietly hatches the pulses of life [rice and fabric, joy and hope], above my head, sky is still immense, wind still blows, birds still soar and sing, if it were to follow the serene way i walk behind the cows in the fields, the world would stay forever at peace. . .  he wanted to tell everyone, by way of spending his life reading books and walking with the cows in the fields, one night in march, a luminous figure, a person carrying a plow in the fields, someone who had discovered a method to get the rice fields to yield better, and a method to end the lingering doom over the rural dwellers who carried their plows in the fields as if bearing some severe destiny, the march night contained endless depths of memory, bright and reverberant, those who know each other until their hairs have greyed might still wield the swords of doubt at each other, those who have already succeeded in the court might still deride those about to become mandarins, the ancient verse floated across the past, the humming sound of my father remained intact in my memory, stepping from the past my father entered the studious world of books in two manners, one was an encounter with knowledge, eastern and western, ancient and new, the other illuminated a transgressive worldview: rice and fabric were equally intelligent and energetic to scientific and literary works, when a seed fell to the ground, a new movement, a new breakthrough, began, the seed sprouted, the bud grew into the tree, the same went for the seeds of rice, corn or soy, when we could see another dimension of their presence, the song of the land would germinate within us, everything is a grand work from the creator, he wanted to tell everyone with utmost eloquence, it perhaps took a long time for people to realize, that his intellectual voyage had urged my village, a place of distant morning birdsongs, a place of distant lullabies sung by grandmothers to grandchildren at noon, a place reluctantly existing, to finally exist, on a day in late lunar december, as if to wrap up a segment of passed time, white cranes gathered over the village fields, my mother, brother and i were busily getting ready for the new year celebration, my father, after getting detained in the onslaught of the sightless humans and later released, had become markedly quieter, while the family was busily getting ready for the new year, he helped rearrange the books on the shelf, then went out to the garden with a shovel to clear away the grass, preparing the soil for cotton seeds to be sown, when he returned to the house, he said he was having trouble breathing, lay down on the bed, dozed off for several days, then passed away.

 

2

 

other things might be missing, but the khuốc bird must at all costs be included in the history of the village, i am writing village history, never would my father have imagined i could write village history, there were reveries and fantasies that enabled humans to love life more intensely, and the birds shall return to the Mun mountain, dear one, my father said to me, with sincerity and confidence, as i followed him to learn forestry in the Mun mountain, there was nothing then but dreams, i went to the Mun mountain, passing the slope named ‘Mister Thà’ to arrive at the Ràn stream, the khuốc birds drank the Ràn water, then flew to the elm groves along the stream, then flew off in search of food, then in the evening flew back to the elm groves, my father told me as i followed him to learn forestry in the Mun mountain, memories are about to blend into the written page, but how come the khuốc birds drink water from no other streams but the Ràn stream, i posed the urgent question to my father, drinking the water of the Ràn stream makes the bird sing purely the way the stream sings purely, a sound that could be heard everywhere, dear one, my father spoke like a knowledgeable ornithologist, father have you ever heard the khuốc bird sing, not yet, i have only heard the story from your grandfather who heard it from your great-grandfather, the conversation between me and my father took on the form of a fairy tale… hundreds of years ago the khuốc bird was still singing to my ancestors, my ancestors being the plowmen in the Hóc fields who felled trees and picked fruits in the Mun mountain, taking a break from the Hóc fields meant going to the Mun mountain, entering the mountain in the morning, returning to the village in the afternoon, sometimes having to spend the night in the forest, the forest was home, the hustle of making fabric and rice took on the form of a fairy tale, my brother and i worked in the field and the forest the same way my father worked in the field and the forest, it was a worldview sedimented in the thoughts of my father and fellow villagers, i followed my father to learn plowing in the Hóc fields, then i followed him into the Mun mountain to learn the workings of the forest, those mornings in the forest filled with birdsongs and the sound of flowing streams, it turns out, in my childhood, i was not aware that my father took me back to the era of hunter-gatherers, an era shimmering with sunshine and wind, it turns out, i was not aware that birds were a species bearing a great lust for life, they’d start to sing as soon as the sun was up, the songs of the khuốc birds ease our journey up the Mister Thà slope, dear one, my father again told me about the khuốc bird, he spoke constantly, then my father and i carved the body of the plow, and the chisel of the plow, someday the khuốc birds shall return, dear one, once the khuốc birds return, the birds in the Mun mountain will sing all day long, my father once again told me about the khuốc birds, the migration of the khuốc birds in my father’s thoughts was as obscure as the story of prehistoric man’s search for new frontiers, i went to the Mun mountain, passing the Mister Thà slope to arrive at the Ràn stream, i chose to go during the fall to listen to the stirrings of the mountain and forest, the leaves were withering, grieving, the canopies were changing colors, a sign of woe scattering across my thoughts images of disintegration and recovery, a dead leaf turned into autumnal poetry, as i thought about the trouble of cyclicality, there must be someone, perhaps many, living on earth with dreams, i went to the Mun mountain, following an ancestral dream, there was nothing then but dreams, in the fall along the Ràn stream there were sounds of collisions among the crabs and fish in the stream, after thousands of years crabs and fish still cohabited among withering weeds in the stream, a shadow of passing clouds, or a shadow of a single bird over the stream, or it might as well have been a wandering dream of crabs and fish, who could know, the mute row of rocks, without speaking, might have been bearing myriad sentiments, suddenly i see something dashing through my memory, something downcast and desolate, perhaps a shadow of a bird, and i can’t help seeing, irresistibly, eagerly seeing, the song of the khuốc birds: Mun forest… Mun forest.  

 

3

 

thirty, and not forty as commonly believed, thirty people made a sublime myth, isn’t it sublime to mold mountains and rivers, there’s no argument here, only description, the previous generations described to the next generations, then the next generations described to their next generations, and so on, the genealogy of the village kept shifting with the description of each generation, the body of mountains and rivers was the thoughts of all the villagers who dwelled in it, this is a story specifically about the Upper Forest, thirty people entered the Upper Forest on dates and months not recorded in any official historical records, i simply follow the village genealogy, one day the elephants, deers, bears and tigers were fighting over who got to eat the tares and weeds in the Hóc fields, the era when soil, water, mountains and rivers were being molded wasn’t recorded according to the common-era dates or the western calendar, it was recorded by the communications among species, in the vast universe of soil, water, plants, trees, myriad species, the communications among them generated a rhythm more poetic than linear chronology, thirty people entered the Upper Forest while the the elephants, deers, bears and tigers were eating tares and weeds in the Hóc fields, which means this realm was non-pluralistic and yet pluralistic, a realm understood as it was, a chronological poem, from the cradle of humanity in Africa, if that tale were true, human beings have dispersed to mold mountains and rivers, the same way those thirty people went to the Upper Forest back in those days, migration then couldn’t be seen through history, but through generations, i simply transcribe the village genealogy, one encountered another in this vast life and they asked each other to head in a certain direction, the precarious direction that would prevent calculating predictions, destructible ambitions, it was a fateful migration, the marine smoke of the afternoon condensed with worries and fears, in the middle of all this groping about was a battle against worries and fears, pretensions to laugh with the thorns of the mountain and speak with the venomous air of the forest as if there were inner calm, pretensions to speak and laugh with the wild beasts as if there were a primal familiarity, hey, good friends please recede a little, one summer morning, the sun was burning the soil, the elephants, deers, bears and tigers were fighting over tares and weeds in the Hóc fields, in their heads the itinerant brothers whispered to the ignorant wild beasts, and as the love of one’s homeland invariably fueled the course of breaking open new lands, one early morning, in the midst of strenuous times, the itinerant brothers realized, the forest had yielded, the wild beasts had spared the Hóc fields for the growth of rice and legumes, and so they followed each other to the forest and danced among the birds, i read the village genealogy and learn that my ancestors loved in the fields and kissed in the forest, that we are the descendants of a great love affair, that the Upper Forest later was named Soaring Silva, the oldest name of my village that has ever been known.

 

Note one:

The Upper Forest is an extension of the Mun mountain and forest, a mountain range south of my village with various peaks mentioned in grand tales: the mountain of Perennial Loyalty, the mountain of Lying Elephants, the mountain of the Flash Lid, the Protruding mountain, the Sinking mountain, in particular the mountain of Perennial Loyalty has inspired a famous historical travelogue by the mandarin Nguyễn Cửu Kế, whose courtesy name was Nine Segments

 

Note two:

 

A Historical Travelogue on the Mountain of Perennial Loyalty*

 

Spring, the first month of the Fire Dragon year, 1856, during my visit to the mountain of Perennial Loyalty I got caught up in an unhappy incident. Caressing each other by the Nước Reo (Singing Water) stream was a married deer couple, one of whom, upon hearing my footsteps, turned around, accidentally tripped and fell off the rocky cliff. Watching the remaining deer watching its dead lover in confusion, I felt a piercing pain inside and thought of lady Khang. Even the animal without speech could enter such a state, let alone the human species capable of using the ink brush to describe their inner sentiments. Afraid the freshly widowed deer might grow a grudge against myself, I departed in a hurry.

 

The blooms on the rocks had whitened the entire riversides. I kept thinking of the death of the deer, and lady Khang. The mountain of Perennial Loyalty was known for its flowers on the rocks, whose perfume never spread in excess. Pausing by the flowers, one sensed the scent, that invisible substance distilled from rain and sunshine, a momentary calm before the bedlam of the world. Oral stories had it that before lady Khang passed away, the blooms on the rocks hadn’t yet materialized. Moved by the tears she shed for her lover, the rocks wished to keep her traces on earth, hence a new species of flowers growing over the rocks’ surface.

 

That spring, the flowers on the rocks bloomed later than usual. Visible among the pure white patches were many green blooms still. Though it was late January, the winter frost from the previous year was lingering. The icy water could cut open anyone’s feet if they were walking through the Ràng stream. Back when my father was still alive, I once asked him why the stream was called Ràng. Tens of generations’ worth of plowing experience coursing through my father’s veins were merely enough for him to answer in the most vernacular way: there were many species of forest vines crawling, forming entanglements across the stream, hence the name of the stream, Ràng (Tangle). The Creator is strange. The forest vines crawl across the stream, turning into an area in the stream where fallen leaves settled, which then turns into a kingdom for nép fish to reside. When Vũ Huýnh, a friend of mine, a mandarin from the imperial capital, visited Soaring Silva, my father fed him nép fish braised with green onions. After the meal, Huýnh cried: Where in the world does that breed of fish come from, and may I bring some back home? I said: In the royal capital of countless delicacies, wouldn’t the appearance of these dirty black fish get your friends to laugh at my Soaring Silva land, brother Vũ? Living under layers of decaying leaves, the skin of the nép fish had acquired a glistening black and tasted like the rainy aroma of the forest after sunshowers at dawn. Huýnh insisted on visiting the mountain of Perennial Loyalty upon hearing the backstory of the nép fish. At the Singing Water stream, after I told him the tale of lady Khang longing for her lover at the Waiting slope, he insisted on going further. But right after crossing the Tangle stream, Huynh tripped on forest vines, fell, and broke his ankle, so we had to go home.

 

This morning, on the way to the Heavenly Gate, I also tripped on forest vines, but didn’t fall. In Phạm Sư Mạnh’s poem about his visit to the mountain of Buddhist Relics, there was this line: “Từ thị quái kỳ hưu thuyết trước.” Meaning, let’s not fabricate any more bizarre tales about the man with the last name Từ. I know the tale of lady Khang is a tale belonging to ancient millennia, a mirage as mythical as the fantastic romance between the earthly man Từ Thức and the goddess Giáng Hương. Forest vines cut my feet, and blood started to flow. And yet, I kept thinking about the death of lady Khang. The way to the Heavenly Gate was flanked by the Singing Water stream on one side and mountains on the other. The excitement of a trip in the mountains was derived from the fact that crossing the multiple turns of a single stream often felt like crossing a multiple different streams. The path to the Heavenly Gate required one to wade through the Singing Water stream five times. Each time crossing that same body of Singing water, I learned yet another new thing about the wonders of creation. My father once said the Heavenly Gate had existed since the opening of the sky and the establishing of the land. As a child, I’d thought little of it, but now suddenly I was in awe. A simple phrasing of the plowman somehow encompassed the entire formation of mountains and rivers. This morning I made it to the Heavenly Gate where once upon a time, lady Khang lay down. Humans have their mysterious moments when suddenly all the motley concerns of daily life are shed. The forest leaves of January were showing off their colors in the elegant vastness of the universe. Sunrays weren’t jealous of each other. The winds weren’t raising their voices at each other. I listened closely and realized it was not the sound of the Vướt bird. There was a girl sitting atop the mountain, her hair covering her entire back. Upon my arrival, she tilted her head and repeated what she had uttered earlier: Dear Sir, are you looking for me? Letting her weep with her head buried in me, I remained silent and looked up at the Heavenly Gate, which resembled the citadel of emperors, then I quickly closed my eyes, and stopped thinking for fear of losing the moment of magical reverie that may never return to this earthly realm.

 

Written in the Soaring Silva village, the eleventh year of the Tự Đức Dynasty, the Earth Horse Year, 1858, by scholar Nguyễn Cửu Kế.

 

(*) Oral stories had it that once upon a time, there was a young woman named Khang who, despite knowing her husband had died while felling trees in the mountains, kept climbing to the top of the mountain to wait for him until she died. Thus the mountain is named Perennial Loyalty. After finishing his travelogue about the mountain of Perennial Loyalty, Kế sent it to Huýnh who had recently been promoted to Second Secretary in the Ministry of Rites. After reading it, Huýnh wrote a letter to Kế: Although I am occupied with hundreds of tasks in the court, this work by you, brother Nguyễn, has been read. Recently when Lê Thặng, an education commissioner from Hải Dương visisted to consult me on local scholarship funds, I read your travelogue to him. After listening to it, Thặng shook his head, complaining it was decadent literature. I didn’t share with Thặng my sympathy then. But now, I am writing to you, brother Nguyễn, to clarify my opinion about your Historical Travelogue on the mountain of Perennial Loyalty. One of your merits, brother Nguyễn, is the fact that although you had resigned from the court to reside in the distant rural area, you have sustained your dedication to the literature of our nation. But what has incredibly disappointed me is how quickly your scholarly labors have been stained. The wise man who strictly follows the Confucian way must spend his entire life preaching the profound philosophies of the sages to the wider world. You, brother Nguyễn, on the other hand teach worldly humans to fall in love with a woman who has been dead for thousands of years, which justifies the conclusion of the education commissioner from Hải Dương that this work exemplifies decadent literature. After reading Huýnh’s letter, Kế cried: How the careerist path to become mandarins has utterly spoiled too many smart kids…

 

 4

whether Lord Nam Hà ever came to the land of the Upper Forest, that question no longer matters, because ultimately a story came to be, a story beautiful, tenderly enigmatic, and capable of permeating even the most desiccated souls.                                       

upon hearing the footsteps of some foreign travelers, the Upper Forest land awakened, it was then no longer just a forest, the đằng tree from the Mun mountain had migrated to someone’s gateway, the khắc birds from the Mun mountain had learned to speak the human tongue, the foreign travelers were resting under the overhanging đằng tree, looking slightly apprehensive, there were about three of them in total, then came the sound of dogs barking, of khắc birds greeting the guests, of communications taking shape between the residents of the desolate village and the outsiders, who knew such unsuspecting communications would turn out to leave deep marks of words and meanings for future papers and pens to hold.

 

you, young maiden of the southern lands, the khắc bird of the southern lands, trailing after your foosteps are unending đằng blooms, trailing after your footsteps are engraved marks on forest leaves, marks left long ago by a visitor, the signs of waiting, who was it, since i arrived i have been looking for the Ràng stream, you were handwashing your clothes by the Ràng stream, đằng flowers drifting in the flow, clouds drifting in the flow, corpses of leaves drifting in the flow, but none of the drifting beings mattered any more, a love affair had unfolded on earth.

 

the storyteller heard the longings of the traveler in the old brocade tunic.

                                     

the travelers who came from afar turned out to be kinsmen, from the north, the lord in the old brocade tunic carried the cultivated aura of a suave elite, the two attendants had the eloquence of ambassadorial attaches, the Upper Forest people quickly came to regard these foreign guests as envoys from the heavens, they taught the Upper Forest people to grow rice in the Hóc fields, to grow rice in the lowlands, to grow cotton in the highlands, they taught the Upper Forest people to grow cotton to hand-weave fabric to wear, they taught the men to build dams in the Ràng stream, the women to spin and weave, soon the Upper Forest people had bamboo baskets filled with grains, in the evenings there were sounds of girls weaving and singing.

 

i, young maiden, have seen in your eyes my own worries, worries unspoken, but i have seen them in your eyes, thinking of you at night, seeing thunders and lightnings in the sky, echoing movements, haunting voyages through waves of intimacies, and fire begins to burn my insides, fire, inside my body there is fire.                                                                 

the storyteller saw the fire of love torching the Upper Forest maiden.

 

as for who among the nine lords from the South of the River gathered the people and established the hamlets in the Upper Forest, and whether that tale is true, no longer matters, because after centuries of suffering, a love affair made on jades and diamonds was born in the contemplation of my fellow villagers.

                                               

one autumn night, or a thousand autumn nights, there is no difference, you, young maiden, and i, like two entities coalesced into the space-time of a thousand years, autumn night, by the Ràng stream, all the constellations could see, the traveler in the old brocade tunic had returned to the Upper Forest to speak to the Upper Forest people, but the maiden had departed since last autumn, in search for the one who had left her with a pure clear droplet of blood, the greatest banishment in the history of banishments.

 

the storyteller said.

 

centuries passed, ashes, heartaches, dynasties kept decaying into oblivion, and yet my fellow villagers kept waiting for a person to return to the village: after tens of generations, a descendant of a floating romance made on clouds and waters, that one shall eventually return.

 

 

5

 

these are the news about my village, always bearing the traits of nostalgia, remembrance, stories of yesterday, yesteryear, yestercentury, or yestermillennia, transparent, precise, and yet ambiguous, misty, an abundance of news, an overabundance even, reads like some sort of novel, some sort of novella, or perhaps just a nonfictional essay made literary, they, these news that are constantly expanding, contracting, urging, stirring, at last lead to [perhaps inevitable] explosions, shattering the burnished grand narratives that conceal the fatal historical disabilities of a land.

 

                                                         

 

6

 

the village waited for good news from the wider world, perennially waiting, a sliver of early morning cloud, one morning over in the east, there was a strange color in the clouds, gold clouds or crimson clouds, these signs of rain or sun often made breaking news, draughts and hurricanes, things that could shake up and collapse this minute fragment of the world, from the day the land was established to the day i learned to write its chorography, my village had remained a small fragment of the world and yet it carried all of the ambitions ever possessed by the human species, if only for a day, one could wake up in the morning without worries about making rice and fabric, in my village, the adults woke up only to resume worrying, a cruel rhythm transmitted from one generation to another, in my village, at dawn, the father carried the plow to the field, his thoughts filled with visions safely kept since ancestral times, not grand tales of moving mountains and filling oceans, but questions about how many months would the rice in the bamboo basket last, or when the female plow-pulling cow would be due, the day the female cow gave birth would mark the beginning of a shortage of plowing labor, this small way of living resembled that of the worms, the worms made ends meet in the underground, the plowmen in my village made ends meet above the ground, i bear gratitude for the wise thought of the ancient sages on the movement of the earth, their philosophies on existence had the capacity to articulate the tears of the earthly realm, but until the day i finish writing the chorography of the village, the village plowmen remain worm-like, making ends meet above the ground, despite being seemingly gifted with the civilized knowledge from the contemporary world, they go on plowing, day by day, they hear the stories of the world, it is impossible to pretend not to hear the daily news which keep spreading throughout countless modern media channels, there is a sense of being well-informed about others’ stories, but what about our own stories, the fates, the lives, not determined as much by destiny as commonly believed, but by severe and tragic relations, ashes, humans and natural lands, humans and local institutions, humans and the world that seems straightforward but is actually incomprehensible, history often pauses or slows down somewhere like a cruel joke, my village is an example, humans operate in the world that resembles a bizarre game, the world might be shrinking into words to be more visible, like back in my childhood days, the world was all i heard in the village, night, my mother once again took me out to the porch to look at the flames of the humans who were burning coal in the Mun mountain, my world then expanded all the way to the mountain ridge south of the village, that is your father’s fire, my mother said, a weary voice, but i didn’t dwell on that detail as i was excited about my mother’s fairy tales, father enters the mountain and turns into fire, right mother? i spoke like a thrilled child tumbling into a fairy tale, as i mull over the contemporary stories of my village, suddenly i remember the fairy tales about my father.

 

7

 

it seems i’ve been preparing myself for the lessons of history ever since i was nine, at nine i hadn’t yet learned the alphabet because i had to help my father herd cows, in my village, kids my age all had to herd cows, our careers always started with the wandering days of a young cowboy whose mind was as blank as an unwritten page, it was wartime all over my country, a war caused by the French colonists, but while it happened somewhere far away, my village remained at peace, i saw adults digging shelter tunnels to escape the air attacks of the French, the older boys got enlisted, everytime we heard the adult discuss the historical wars of the world, wars fought by infantrymen, or cavalrymen, we thought they sounded like fairy tales, we were endlessly excited by the idea of the cavalry as a unit of men fighting on horseback, so if they could fight on real horseback, does it mean we could fight on grass horseback, of course, why not, we made a proposal, then the cowboy collective of the village reached the conclusion of starting a cavalry war, a novel game based on some ambiguous knowledge gleaned from the adults, the horses were braided out of grass, grass horses, our passions suddenly gained significance like an actual big deal, whether our game could produce resonant results depended on the grass horses, spring, the dộc birds were sounding love calls over the verdant canopy of the gold persimmon tree, spring was the love season of the dộc birds, we announced the war in spring and predicted it would proliferate by the following spring, the heroic cavalryman was going to emerge the following spring, who would it be, who among us would get to possess the heroic cavalryman, our excitement rivaled that of the dộc birds in their love season, young maiden, join me and we shall one day make history throughout the hamlets and villages, that line captured my spirit then, i dreamed the grass horses would make me the hero of the war, the natural botany of my village must have foreseen that we would one day make use of the đế grass, the grass species that resembled the sweet flag, with tall straight blades that grew everywhere, đế grass grew along the Tượng river, the river originated in the Mun mountain, đế grass grew in interspersed patches across the Mun forest, we cowboys simply let the cows graze in the Mun forest while we went looking for đế grass to braid war horses, each of us had our separate and secret station, where we hid our war horses, no one in the village knew we were waging a war on such a remarkable scale, once we started to collect đế grass to braid horses we considered each other rivals in a zero-sum competition, who would it be, to whom would the heroic cavalryman belong, the question kept burning inside me, i was always dreaming of my victorious day, noticing an excitement i seemed to be hiding, my mother kept probing, i lied that this spring the grass in the Mun forest were growing well, which clearly fattened our family’s pair of cows, spring, patches of đế grass yielded patches of white flowers, like flags, these flag-like flowers always accompanied the đế grass, we used the grass flowers to make the manes and tails for the war horses, these extraordinary horses stimulated my thoughts, i thought of horses while eating, i thought of horses while sleeping, the destitution and precarity of life couldn’t at all affect the dreamy cowboys, the following spring the battle was bound to erupt as scheduled, the point was not to fight, how could grass horses fight, but to see which one of us had the highest number of horses, the one with the most horses would be the hero of the seemingly greatest game of our cow-herding life, but the adult battle interrupted our game, the war spread to my village, bombs and bullets set hamlets and villages on fire, set fields and forests on fire, many cowboys among us were killed in the crossfire, while mourning the death of my friends i heard the adult war had incinerated all of the grass horses we kept hidden in the Mun mountain.

 

8

 

and then, resplendent romances of youth began to shake me, imagined romances, which perhaps began with the vision of girls my age in the village, we encountered each other on our way in and out, with no particular intimations woven into our daily greetings, but my god-given capacity for emotion, typical of a teenage village boy, assisted my imagination of a flowering dreamscape of lark songs, mountainous-oceanic promises made under moonshine, i will forever be by your side, young maiden, an unknown figure kept walking and fluttering in a sky of sincerities, hazy like the chimerical shade of dews at dawn, willful teenage romances forced me to pause by the village entrance to listen to the spotted doves’ love calls over the bamboo groves, to smell the floral scent of melastomes and streblus asper trees, round the village fences, the thousand-year-old traces of our ancestral lands, i paused there for a long while, round the village entrance, to think, and contemplate an imagined tomorrow that was as archaic and dusty as the lives of my forefathers, but willful romances led me, a teenage village boy, to not notice, or to not deign to notice, or honestly to not know at all about a larger life out there, where there were historical sites of civilizations, where humans had found ways to communicate with the past, where humans had replaced the saints to compose new laws for the world, and in those same sites, humans also harbored vengeance against one another, vengeances no longer similar to those during the primitive age, then, standing before the world, i was no more than a deer standing before endless mountains and forests south of my village

 

9

 

the giant peng birds had perhaps tired, or died, en masse, the vault of sky above my head was missing the spectacular flights emblematic of the centuries of great thinkers, i plowed the fields for ten years, for ten years i walked barefoot with the cows on the field, not so much to create my own hermitage, in the times when even the tiniest streams of little fishes and crabs in the highlands were prone to the exhilarating chaos of the world, there was no place for hermits, it turns out i learned a lot during those years spent plowing the fields, i learned why the so-called “timely” flowers bloomed so festively and punctually every noon all over the village fields, at that very hour, wildflowers all over the fields would hurry to show off their vivid colors, a timely flower was as beautiful and sophisticated as a nymph who spent most of her life in well-guarded pavilions, every noon the flowers would hurriedly show themselves off to the world and hurriedly wither, the hour of illumination and death, i learned why around sundown the vault of sky above my head gained a melancholy blush as if anticipating a separation, wasn’t it because it was the departure of daylight, a moment in time about to unfold, no one knew what was to happen, wasn’t the night that symbolized the difficulties of the search, i stood in the middle of the field, in the transitional time between heaven and earth, the freshly broken furrows of the afternoon were dyed the shade of sundown, like the skin of a nonagenarian man, the plowing cows were about to get off work and go home for a rest, the light of youth glinted in their eyes, i could hardly articulate my thoughts then, but i somehow knew why i kept feeling a looming loss, and i also learned how come whenever the night was clear i would start seeing the imagined abodes where rain and sunshine resided, i would start seeing these imagined places where the rain was formed, where the sunshine was formed, perhaps the childhood tales my mother told were still haunting her son who learned to plow the fields while thinking about matters like the sun and the rain, while thinking about matters like the rain and the sun, a familiar figure dashed by my thoughts: a night heron crying in the dew, fine, call it a hermitage then, back in those days, most boys my age were in other alleys of the earth, perhaps sitting in some lecture hall and learning to approach the world in ways entirely different from the lessons of my mother’s tales, it must have been some jesting stroke of fate to have the trapdoor snails placed in the tiny streams south of my village, and to have me placed in the village where night herons cried in the dew

 

10

 

and soon afterwards, you, young maiden, didn’t come to me anymore, during hours of darkness, the night herons no longer had time to cry in the dew, either as an expression of joy, or as a way of approaching the world, or as honest words spoken when confronting the perennial struggle of the bird species to survive for the past hundreds of millions of years, during hours of darkness, they kept flying in the village sky, releasing slow endearing cries, while you and i strolled back and forth along the village road, seemingly infinite conversations, a restless journey, until a night heron cried overhead, possibly a night in march, a pure and virginal scent of rice, you said you had been eyeing me for a while now in the village, i said i also knew there was a girl who had been eyeing me for a while now in the village, the conversations between you and me resembled the conversations of the night herons, a release of sparse words, the village romance in the backwoods came like the sudden sound of the night herons crying in the dew, abruptly, but it was a spell of eternity, and afterwards, you didn’t come to me anymore, and during hours of darkness, the night herons no longer had time to cry in the dew, my fellow villagers suddenly diverged in separate directions, towards two entirely different parts of sky, truthfully speaking, no one wanted that, someone said it was because a venomous wind blew past, and entangled people’s ways of thinking, it was the moment my homeland tumbled into the sorrowing pages of history, nightfall, the miserable night herons were flying in my village sky, not to cry in the dew, that act meant nothing to the birds now, the humans were misunderstanding each other, bearing vengeance against each other, lurking to murder each other, nightfall, the miserable night herons were still flying in my village sky, they seemed to also know the young woman, who had long been eyeing me, was murdered in the massacres of the humans, nightfall, in the cries of the night herons i heard a hidden oddity of history, the night herons crying now sounded like the night herons weeping

 

11

 

these are the chronicles of my village, always bearing the traits of nostalgia, remembrance, news of yesterday, yesteryear, yestercentury, or yestermillennia, and i don’t quite have the strength to arrange them chronologically, because in my memory, the past is made of motley beings that eat and breathe, sometimes they make me extremely befuddled, if not stone-blind before the world

 

12

 

before my village had a true gateway to the world, one man served as our gateway to the world with the manner of an aged newsagent whose memory resembled an archive of mostly moth-eaten documents, in my village they called him Mr. Hanh the fifth, but the French colonists called him Henri Hanh when he was recruited as an Indochinese worker-soldier to come rescue the motherland during the second world war, i began living in that distant land like a flea in the old prison in mạc xay [Marseille], that was how he always started his world stories to me, in those days, to me and all the boys my age in the village, he was such a great man, because no one before had been able to tell such stories, thanks to you we kids were able to enter the world, i said, stepping my ass, fifty days of drifting at sea, a plowman on a ship was like a ball of soil hurled into the ocean, he described to us the scene of seasickness using allegories, later, endowed with more knowledge about the world, i stumbled on a document about how the French colonists recruited the peasants of my country, forced them to work as worker-soldiers in French factories to serve the war cause, fifty days of drifting at sea, the ship arrived at the Marseille port, the worker-soldiers were thrown into the renovated Marseilles prison to wait for the trip to the factories, when France got defeated by Germany and overthrown in Indochina, France was hungry, the worker-soldiers in the factories were forced to plant rice in Camargue, a vast plateau where coastal lagoons and lakes are divided by the sand dunes of the lower Rhone river, as a flea in the old prison of mạc xay [Marseille] i was taken to tu lu [Toulouse] to make guns, then later to ca ma [Camargue] to plow the fields, the world Mr. Hanh the fifth often told us about had mosquitoes, leeches, horses, the lavender blooms in the abandoned lands of Camargue, the deafening noise of hammers at the workshop where guns and bullets were forged by the Garonne river, and Marseilles the city of heavenly kings who ran out of luck and descended to the worldly realm, only that much of those miserable years spent in a foreign country remained in his degraded memory, now he attributed those things to France, now he attributed those same things to the other side of the mountain range south of my village, you kids just make it past that mountain range and you shall see the horses of ca ma [the Camargue horses were a famed breed in France then], the soldier who served the French colonial crusade on behalf of my fellow villagers was also the first in the village to purchase a radio, Mr. Hanh the fifth ordered his children and grandchildren to sell off their rice, go to town and bring back a semiconductive radio for his house, a gateway that truly opened my village to the world, in those days, everybody worked hard during the day, then at night we gathered at Mr. Hanh the fifth’s to listen to the radio, in fact hearing and comprehending only two to three percent of what the semiconductive radio was transmitting, the truth was, everybody came to look, ponder and regard the speaking object as some bizarre wonder of humanity, my fellow villagers named the semiconductive radio of Mr. Hanh the fifth “Mr. ra di o,” sometimes abridged as “that man,” by then Mr. Hanh the fifth had grown mostly deaf, his memory had long degraded, i bought the thing so that my compatriots could see the damn distant country where i had once lived in peril, he told everybody the reason behind his decision to purchase the semiconductive radio, whenever the sun was about to dive behind the mountains, he would turn on the radio, one day, a villager came early, a news broadcast was on, ten Pathet Lao army units had occupied Mương Phanh and were about to enter the Chum fields, the event had happened in Laos, but the villager mistakenly thought the Pathet Lao army was about to enter his fields, everybody listen up mr. ra di o said the enemy is coming, the villager ran everywhere, screaming the news, the entire village poured into Mr. Hanh the fifth’s, the radio had already turned to other news, oh heavens, “that man” is still trying to hide it from our village isn’t he, everybody screamed, my village stayed awake that whole night through, waiting for the enemy, Mr. Hanh the fifth died, his children and grandchildren decided to bury the radio with him, my fellow villagers were again blind before the world, but the thing was, his last words entered everybody’s minds like a strange object restlessly turning in their thoughts: rơ xuy on nôm mi xê ráp [je suis un homme miserable | i am a miserable man]

 

13

 

as for Mr. Quì the village headman, he didn’t die but softly crumpled in peace, which meant, the dynasty Mr. Quì the headman had been serving for nearly ten years had finally collapsed, the ruler of the dynasty was murdered, Mr. Quì’s title as the village headman was finished, but his body remained intact, which meant that he was still living in his house, wasn’t imprisoned, exiled or cursed, that night in the winter of the water-cat year, my entire village was asleep in peace, then the next morning, everybody woke up to the news that Mr. Quì the headman had lost his headman title, i had woken up around midnight, my right eye was vehemently twitching, i tried to guess the omen to no avail, but according to ancestral wisdom, i knew it wasn’t a good sign, Mr. Quì the headman said to the villagers in the morning when all the households with ra-đi-ô’s had them turned on at maximal volume, so the households without ra-đi-ô’s could also hear, passers-by on the street could also hear, not the news about battles all over the country, not the news about racial and religious conflicts in Africa or America, but the news about an overthrown dynasty, at four in the morning, the defense forces at the presidential palace had surrendered to the revolutionary army, the news said, in our backwoods village, the daily news had often revolved around whether a new strain of fertilizer had been produced, or which rice variety was being world-renowned as the highest-yield, so upon hearing the news that the regime has collapsed, everybody seemed to fall from the sky, i also felt like i was falling from the sky, i wondered how dense the plowman’s bloodstream in me must have been, at twenty-something [and as someone mildly lettered in the village] i had had carried no thoughts on politics, to me, then, history was somehow disconcerting, somehow gossipy, it was only yesterday when i saw the estate of that dynasty, still peacefully unfolding under the lightly melancholy winter sky, in my thoughts [and those of other villagers] it had never occured that the dynastic might collapse, although earlier, even the most indifferent people had known of the internal clashes between the buddhists and the authority, known of the dissessions and contradictions, highly grave, but still, to someone without any political direction, like me, the fact that a superficially stable dynasty had suddenly collapsed was like a wild dream, let’s consider this my first time, the revolution launched by the generals in Saigon forced me to start paying attention to the remains of a village headman’s life, a victim of the overthrow, Mr. Quì the headman, may i ask if you are sad, i tried asking Mr. Quì the headman when i came to visit as a neighbor, that winter of the water-cat year should have been gloomy for someone who woke up to find his hands empty, but no, Mr. Quì the headman was still as affable as ever, only a little surprised, but not at all sad, Mr. Quì the headman said, that Mr. Quì the headman bastard got lucky, my fellow villagers began to discuss the demotion of the village headman, as village headman the guy never bothered join the Personalist labor revolutionary party, neither did he force anyone to join the Personalist labor revolutionary party, neither did he pressure the young men and women in the village to don the green uniform of the Woman’s association or Republican youths [the civil societies of the recently collapsed dynasty], after seventy years of living through various historical eras, in which for about ten years, when the king was around, he had served as the village scribe, and for about another ten years, he had served as the village headman under the dynasty that collapsed right before his eyes, Mr. Quì the headman seemed to have grown more serene than before, what are you thinking, during my visit to Mr. Quì the headman’s when he was swinging on a hammock in an empty house, gazing at the bulbuls skipping on the edge of the well, i posed the question, Mr. Quì the headman was lying about five or six steps away from the edge of the well, the bulbuls, similar to you, would also like to ask me what i am thinking, Mr. Quì the headman affably said, i truly respected him then, i knew many people held a grudge against the collapsed dynasty, day in, day out, i kept seeing Mr. Quì the headman lying on the hammock in an empty house, as he silently looked at the village road by his alley, could it be that he was still keeping watch over the other dynasty that knocked down the dynasty he had laboriously served for almost ten years

 

14

 

thinking back on my childhood, my village was a world in miniature, and the miserable human species were made up of my parents and my big brother Lực, this however only became clear once i later gained a modicum of knowledge and a capacity for introspection, back then, the serial days of childhood, what was happening around us, my village, my family, my father, my mother, my brother, like some marvelous harmony, all seemed to entwine, humans and lands, humans and humans, without understanding everything, i felt happy, life was bizarre, yet extremely seductive, the fields were plowed and filled with the sound of cows, the sound of humans, the scent of soil, the scent of grass, sunshowers fell over the village, birds kept soaring to and from the village, perhaps the happiness in me colored my happy way of seeing people, even on days of deprivation, my family had porridge and potatoes for lack of rice, i felt happy still, the winter showers maximally limited human movement, i followed the pregnant cow to the cemetery knoll of the village, while the cow grazed in the rain, i crawled into and squatted inside my hemp palm raincoat weaved out of mountain leaves, suddenly i had a house in the rain, the leafy conical hat made the roof above my head, the hemp palm raincoat weaved out of mountain leaves made the rest of the house, sitting inside the house in the rain, i thought i was at peace, but it wasn’t true, during those days of hunger, the hemp palm raincoat weaved out of mountain leaves was attached to my family’s livelihood, the world was a set of fortunes, and one of those fortunes occurred in a distant rural village, let’s imagine, at that moment, in other places of the world, in winter people would go out in vehicles, and if they walked they would wear raincoats made of waterproof fabrics, whereas in my village, people went out in hemp palm raincoats weaved out of mountain leaves, like the plumage of an eagle, how could i describe the details of this hemp palm raincoat weaved out of mountain leaves, there was a market session every five days, every five days my big brother Lực would carry a batch of hemp palm raincoats weaved out of mountain leaves to the town market, then he would return with plenty of rice, fish sauce and fish, our village was about ten kilometers from the town market, later, when i was able to help my brother carry the hemp palm raincoats to the town market, i realized, in winter, my family’s livelihood was attached to the rain and the hemp palm raincoats weaved out of mountain leaves, once the rain ceased, my family also ceased to have any rice, long ago, my mother had already summed up our family’s winter life, a fortune in the world materialized in a land where in winter people still went out in hemp palm raincoats weaved out of mountain leaves, throughout the winter days, my parents meticulously hand-weaved each raincoat, to hand-weave the raincoats was to braid layers and layers of sizeable waterproof leaves picked from the mountain, my big brother Lực picked these mountain leaves from the Mun mountain, that forested mountain south of the village, on days when he didn’t have to go to the town market, he would once again go to the Mun mountain, that winter, after every town market session, my big brother Lực would always return home with an untouched batch of hemp palm raincoats, meanwhile i got assigned by my father the lighter task of caring for the pregnant cow, it was raining, i tricked the cow into going to the cemetery knoll, while the cow grazed in the rain, i would sit inside the house made of the hemp palm raincoat and wondered why people were no longer buying my big brother Lực’s hemp palm raincoats weaved out of mountain leaves, how could i describe the details of this scene when i was sitting inside my leafhouse in the rain wondering why people were no longer buying my family’s hemp palm raincoats, the object was still shimmering in my memory when i began to pen the village chorography: a hemp palm raincoat weaved out of mountain leaves, and then the pregnant cow started to make trouble, the cow was going into labor in the rain, it kept lying flat on the ground in the rain, gasping for air, that morning, it rained hard, except for me, no other kid in the village herded the cows to the cemetery knoll, before i had time to scream for help the pregnant cow had already finished birthing, the calf broke into a run in the rain, there i was, sacrificing the house made of the hemp palm raincoat for the calf, as soon as the rain stopped i turned my raincoat into a blanket for the calf, i carried the calf in my arms, with the cow staggering behind, that noon, my family ate steamed cassava for lunch, the cow drank the liquids mixed with rice bran, the calf suckled its mother’s breast, i spotted the usual smiles on my parents’ and my big brother Lực’s faces, perhaps my parents and my brother had somehow already arrived at a shore far from every imaginable misery.

 

15

 

there was a segment of history that seemed a little strange, if not too bizarre for the flat era of the world, but it was poignant nonetheless, while many places on earth were thriving on commodity production, during this historical segment, my father was tilling soil to grow cotton, and my mother was weaving fabrics.

 

one day in june, the cotton plants were bursting open in the garden, it had been more than half a year since the merchant came to buy fabric and paid using rice, my mother promised him it would be ready by august, the promise confirmed a possibility, june, the cotton plants had bloomed white all over the garden, but the possibility remained a possibility

 

i am not being nostalgic about the scene of growing and weaving cotton, but it’s a segment of history that cannot not be mentioned, a village market session was on every five days, i followed my mother to the village market to sell fabric, the one who returns to the giã birthsoil, long miles, bleeding bare feet, to make sure the village market session in the morning was ready with stalls of fish and stalls of shrimp, carried by the nò operator [nò operator was the title for merchants who went to buy saltwater fish down by the giã and sold them in rural markets], the village market was a big world for my teenage years, i was overjoyed to follow my mother to that big world, and felt nothing could tie me down, in the village market, i saw people who sold rice, sold vegetables, sold fish sauce, people who sold eggs sold meat sold winnowing baskets and panniers, after a short while my mother’s stick of khún fabric had sold out, the fish and shrimp of the nò operators had also sold out, the rice, legumes, winnowing baskets and panniers all sold out, a segment of history in which goods in a village market session were simply exchanged among marketeers, the lady who sold shrimp and fish finished selling shrimp and fish and brought the cash over to buy fabric from my mother, then my mother finished selling fabric and brought the cash over to buy eggs and meat from the lady who sold eggs and meat

 

one day in june, the cotton bolls were bursting open in the garden, i was thinking about the task of separating the cotton from the seeds and spinning, the world was unfurling in its own way, and i, mine, i was thinking about the day the cotton blooms would ripen in the garden, and the village girls, around fifteen or sixteen years old, would come over to help my mother remove cotton seeds and spin, in my village at that moment it seemed only my family grew and spun cotton [according to my vague memory], it was hard enough to nourish the cotton plants until the day they yielded the blooms, but weaving required serious craft, my mother had learned the weaving craft from my grandmother, it was june, i was thinking about myself and the fifteen or sixteen-year-old girls on nights of removing cotton seeds and spinning together, i was reaching that age when romance frequently fluttered in the heart

 

the way my father, someone who read all sorts of books ancient and new, used the machete to sharpen the weaving shuttle for my mother was a declaration to the world that erudite knowledge could hardly compare to experiential knowledge, it was a stroke of genius when someone invented the loom and shuttle so that humans could weave by hand, the same way we weave the winnowing baskets by hand, sheets of smooth fabric are then created, sheets made from cotton blooms, the way my father took the machete and sculpted a trunk of wrightia wood into a shuttle, then took the chisel to drum, to chisel, to consider, to complete the last phase of making a weaving shuttle, was a declaration to everybody that besides reading books, he was capable of working as a carpenter on each detail of the loom, in short, through and through, my father was always a lettered man who plowed the fields

 

my mother sat at the loom, attempting to control the treadles with her feet, i kept dreaming of the moment when the sheet of fabric would be weaved into stark white rolls, rolls of khún fabric [the name of the fabric made from cotton blooms], my father asked if the loom was running well, my mother said very well, i again dreamed of the day i would follow my mother to the village market and sell fabric

 

one day in june, the cotton bolls were bursting open in the garden still, but a summer shower catastrophe came suddenly, cotton blooms fell and made the ground all white, my father was sitting inside, watching the rain, becoming silent, my mother also becoming silent, that day my whole family stayed up all night

 

a fine harvest, a nutritional meal… perhaps hardly possible, perhaps impossible, those things, the possibilities, if any, wholly belonged to the unspoken sentiments and griefs of my parents

 

 

 

16

 

the things that belong to my teenage years are engraved in my memory like inerasable marks, all through my childhood a question that cost me a significant amount of contemplations and physical labor was how to find those rabbits and cats in the mountain of the Flash Lid, look up at the mountain of the Flash Lid and catch two rabbits lying next to the cats, my mother once lullabied me with these lyrics when i was still in the cot, my porch seemed only a span away from the mountain of the Flash Lid, but i was too young anyway, no matter how many wishes i made it was impossible to get there, why were there only two rabbits and not more, i was severely grappling with the number of rabbits in the mountain, my knowledge was merely enough to question the number of rabbits enumerated in the lullaby lyrics, and the question of why rabbits were lying next to cats and not any other species like weasels or chevrotains never occurred to me, the lullaby lyrics profoundly affected my incipient knowledge, everyday i would go to the porch and wait for the rabbits and cats to emerge in the mountain of the Flash Lid, and mostly never saw any trace of them, the frustrating childhood struggle to grasp the world was tremendous, time and again i kept returning to the porch to wait for the rabbits and cats in the mountain of the Flash Lid, look up at the mountain of the Flash Lid and catch two rabbits lying next to the cats, summer, clear sky, broad sunshine, the treetops over the mountain of the Flash Lid were like sword blades carving into my pain, the pain of not being able to see the things i desperately wished to see, look up at the mountain of the Flash Lid and catch two rabbits lying next to the cats, there is a concealed philosophy of existence within poetry, which to this day i have not fully comprehended, winter, sheets of rain covered the mountain and forest, sitting on the porch i saw heaven and earth switch places in an infinite metamorphosis, one day, supposedly the most important day of my childhood, white clouds suddenly gathered in a swirl atop the mountain of the Flash Lid, and i saw the rabbits and cats stepping out of the white clouds, i immediately went to tell my mother the rabbits and cats in the mountain of the Flash Lid were born out of clouds in the sky, my mother seemed happy about my discovery, on days without the swirling clouds atop the mountain of the Flash Lid, i never saw rabbits or cats, days of cloudless sky lasted too long, the rabbits and cats never resurfaced, i was in unbearable pain, what could i do to see the mountain rabbits and cats all the time, i was grappling with this question, and heaving a sigh, when good heavens, a hare, followed by a cat, stepped out of my breath, and climbed to the mountaintop, on a day of clear sky and generous sun i saw rabbits and cats step out of my breath, my mother was happy, because this meant i now would get to see the mountain of the Flash Lid rabbits and cats all the time, then war spread to my village, my family and fellow villagers took shelter in the mountain of the Flash Lid, then my mother was hit and killed by a bomb, i know i’m only imagining but whenever i look up at the mountain of the Flash Lid, i see my mother walking from the foothills to the mountaintop where rabbits and cats are playing, and i cannot hold back the tears

 

there is a concealed philosophy of existence within human affection, which to this day i have not fully comprehended.

 

17

 

there was this shore [i still like to call it so] right here in the middle of life, i have seen it in the plowmen in my village, a shore that stood for unhappiness in the way one viewed the world, i had to go see brother Bốn Bơn, the plowmaker in my village, afternoon, endless hustle, it was understandably difficult for a cultural heritage proposal like that to be accepted, while contemporary civilization was providing countless cutting-edge tools, i was proposing a cultural heritage which, to those completely unaware of human agriculture, would seem laughable: the wooden plow, the transition from hand-making holes in the soil to using the wooden plow in agriculture was a disruption that changed the face of humanity, an invention, or breakthrough, no way of phrasing would sufficiently express the greatness of our ancestral thought, descendants inspired by ancestral labor and thought have many times in many places turned the wooden plow into magical symbols in the course of evolution, “Mr. Wooden plow” like an exceptional saint that appeared in agrarian rituals [spring celebrations, fall rituals, new year feasts], or the “plow saint,” “the supreme village saint,” featured in the fables that offered entrepreneurial lessons, to Dr. Quân in my village, the wooden plow was a literary friend [in my village, for a period Dr. Quân established a literary sub-village with his friends including birds, grasses, flowers and the wooden plow, the poetry of Dr. Quân still leaves imprints in a one-hundred-page-long manuscript entitled “Entangled letters,” hey brother wooden-plow do you know how rice germinates from a seed in the soil, of course i do know, it is because all things in the universe long to metamorphose into other shapes, Dr. Quân talked to the wooden plow like those Socratic philosophers in Greece, this poetic dialogue was followed by a historical dialogue between the wooden plow and the mechanic plow, the fields of my village were still plowed by cows pulling the wooden plow, sometimes the mechanic plows did appear, the village fields were quiet with the plow-pulling cows’ sluggish steps when the mechanic plow uttered a loud noise [a few households in the village had tried renting the mechanic plow for their fields], hey brother wooden-plow when will you surrender the fields to us, the mechanic plow asked, a provocative examination, when will you, the responses to the mechanic plow were the tossing and turning, the walking in circles out in the garden, or along the curve of the field, the breakthrough happened hundreds of years ago, some places preferred to behold the high vaults of sky, other places preferred to keep dwelling in the old millennia, why, the examination kept recurring in the poetry, the philosophy and my village, still smiling with the wooden plow, yet i had to go ask brother Bốn Bơn, the plowmaker in my village, about the cangue attached to the plow, a marginal part of the wooden plow’s structure, but i saw in it the existential concern of the plow-pulling cows, those the beings so close to the humans, one must start with the plow’s chisel, the plowman used this component to till the soil along with the plowshare and moldboard, and the plow’s beam was the enigmatic stick in the family of wooden plows [this wooden stick served as the bridge between the plowman and the pulling force], the plow’s beam began with the plow’s chisel and ended at the cangue which was placed on the shoulders of the plow-pulling cows, the Mun mountain trees migrated to my house to turn into shoulder poles for the cows to carry in the fields, brother Bốn Bơn told me about the cangue of the plow, it turned out, according to him, the cows hauled the plow in the fields instead of pulling the plow as commonly believed, they hauled the plow the way humans hauled rice and hay in the fields, brother Bốn Bơn’s line of thinking led to the concept of democracy, the plowing cows were friends of the humans in the daily grind, i had to go find brother Bốn Bơn on an afternoon, at an hour when most plowmen had returned home, sister Bốn Bơn was keeping postpartum abstinence, she had given birth to their fourth child, that’s a crowd, do you think you could properly take care of them and send them to school, i asked, brother Bốn Bơn immediately retrieved the ancestral knowledge in his response, only crowds could empty oceans and move mountains, brother, a baby cried in the abstinence chamber, i sneaked a look into the abstinence chamber and saw a fresh cactus branch hung by the door, she had given birth in a village clinic, with western medicine injections, but then back at home the woman was lying by burning coals, not daring to abandon ancestral customs, i have to go trick a calf in the fields now, brother, brother Bốn Bơn said as he strode out to the alley, echoing in the village were the sound of pigs and chickens, the sound of parents shouting at their children, the sound of stirring pots, bowls and cups, the cows had returned to their shed, the humans had returned home, but the not-yet-fed chicken in their cages were screaming, the not-yet-fed children were weeping, the afternoon scene in my village flowed like blood rushing heartward [the old, the young, the large and the small, wherever they were going, whatever they were doing, at that precise moment must return home] what happened in the afternoon in my village was special, and messy, every bit had an angle, an edge, a longing, a drowning, what happened seemed unaffected by the way the authorities herded the civilians, seemed to not know, or not want to know, the politics, the politicking, the cheap living, the suffering, the dying, happening in all directions, seemed to know it was impossible for us to accompany the world to the illuminated and civilized side[where one ate like a human, lived like a human…], seemed to know we could only continue living in the rural village with the field by the alley, a wind is withering the banana leaves in the backyard, thousands of years have passed and still there seems to be sounds of humans calling each other to the fields, thousands of years have passed and still there seems to be sounds of calves calling each other all through the afternoon.

 

18

 

and yet there were still places where, like the human zeitgeist that longed to attain the apex, in the long passage of thousands of years, there were still sounds of humans calling each other to the fields, there was still the passage of literature, occasionally along the arduous trail of the hustle for fabric and rice, words and meanings still made a sound, as if the distant land was refusing to let itself sink, thrashing itself into imprints, for a hundred years the tokay geckos cry and laugh to the seasons, sandbox tree hollows, at night the tokay geckos inject shadows with minor melodies as heavy as the death of crabs and fish in the dry season, tears dance and spill over dust, floating in sandbox tree hollows, in early morning dews the tokay geckos gently pour into dawnlight a language born of the first sound emitted in the universal chaos, tokay… tokay… the anxious creases of colorless weightless clouds are the footnotes for the collisions of inanity, the struggles of sandbox tree hollows, the tokay gecko’s sound touches the afternoon, the devils speak human tongues, carrying deadly grey footsteps, their monstrous words float over the rage of the earth… i speak of the tokay geckos living in the sandbox tree hollows round the village entrance as if i, on behalf of my villagers, were saying a thank-you to the descendants of cruel dinosaurs [hồi kỷ tam điệp, đại trung sinh], if the tokay geckos living in the sandtree hollows round the village entrance were the real descendants of those dinosaurs, evolution might stand a chance of brightening up, for hundreds of years the tokay gecko descendants had been living in the sandbox tree hollows round the village entrance until war bombs and bullets knocked down the sandbox trees, the sandbox trees round my village entrance passed away, but in the night there were still sounds of the tokay geckos, a hundred years of exile for the tokay geckos, i again describe the nomadic trajectories of the cruel dinosaurs’ descendants, today the tokay geckos reside in the fruit-bearing trees in the upper hamlet, tomorrow they migrate to the fruit-bearing trees in the lower hamlet, it seems to be time for humans and creatures in the universe to come closer, today tokay geckos reside in this one’s house garden tomorrow they move to yet another’s house garden, and so on, night, tokay geckos seem to intentionally reveal their fate in the movement of the world, the shifts, the cries, the slips of the essence, in other words, the true form of things has been revealed, the spoken, the cried, are expositions of the essence, the forethought refuses to remain silent, it speaks, from which moment blood and tears begin to spill, in the night tokay geckos reveal the truth of their bodies as a sea of sufferance, the afterthought of the ruined, the devastated, the mournful… night, i contemplate myself, i contemplate my fellow villagers, through the slips of the cruel dinosaurs’ descendants, to hear the tokay geckos’ sound is almost to see the destiny of the village, then suddenly the night cries of the tokay geckos [living in my family’s pomelo tree] seem to slightly shift, slightly descend to some unknown depth, buoyant, morose, angry… what are these slips, i’ve only found out yesterday, something has happened in the village, the village chief has been dethroned, some said he has been embezzling village property, others said he dared to disclose that some rogue within the provincial authorities had sold an immense forest south of my village to the mob of foreign power-players who had lately infiltrated my homeland.

 

19

 

the village where i was born remains an ever dense land in my feelings, my village, a dumpy couple of words dominate my thoughts, where pictures and associations posit like sediment, from which tortuous passages emanate, gentle mutations, soft ruffles, as if touching a virginal eternity, only a vague shadow of the land wafting in my memory is enough to stir up grave thoughts about the village where i was born, i reserve this love for the place where our placenta and umbilical cord were buried, them, this love gradually settles in my memory, ever waiting for me to vocalize, now i am speaking of the row of cotton plants along the backstreet by my house [in my village, back in the days, it seemed every house looked out to a row of cotton plants along the backstreet], the plants whitened the dawn dancing under the june sky, a spiritual zone of my childhood was attached to the image of the cotton rows along the backstreet, june, cotton puffs flew, filling my house garden with a skyful of white, cotton puffs, not cotton flowers, cotton flowers turned into cotton bolls, june, the bolls dried, their skin cracked, from the chasms an outpour of cotton puffs flew into the sky above my head, the cotton rows along the backstreet by my house were planted by my ancestors hundreds of years ago, when there were kings in my country, cotton plants reached into a sky of peace, then courtiers from the imperial citadel came under the king’s command, june, myriad cotton puffs carried the purity of a land back to the citadel, for a period my village made the material that filled the king’s pillow, during my childhood i slept with the same pillows used by kings, cotton pillows, placing my head on the cotton pillows, suckling my mother’s breasts as i listened to the folk songs she sang, the cotton pillows residing somewhere deep in my memory would sometimes appear like a messenger, those days, my country was saturated with the shadow of aggressors, i was a nation-salvaging teenager, the entire flock of teenagers in my village were nation-salvaging teenagers, my brother and my sister-in-law were nation-salvaging youths, my parents were nation-salvaging peasants, the villages were nation-salvaging, the entire nation was nation-salvaging, moonlit nights, kids my age gathered in my front yard to learn singing, my sister-in-law sang and danced to demonstrate to us kids, those were the magical childhood days, here comes the red sun shining all over… the nation-salvaging anthem [i no longer recall exactly if it said shining or blinding], we danced and sang in the shade of the cotton plants in the yard, the moonshine offered shelter to what seemed like a historical movement, echoing among the cool night winds from the lowlands were ambiguous songs as intimate as mother’s lullabies to us kids, then i had to be away from the row of cotton plants along the backstreet, i went to study at the district school [after i finished my studies at the village school and my father allowed me to quit herding cows], on saturday afternoons i returned home, then on the following sunday afternoons i was off again, with silver coins mother gave me, a calf’s stomach full of rice hung before my chest [my rice sack was sewn in the shape of a calf stomach], i had flowed out of mother’s womb for more than a decade and yet every time i left home, i felt lost, bereft, every sunday, returning to the district school, i wept, my house looked out to a row of cotton plants along the backstreet, last march the cotton plants yielded flowers, bore fruits, next june the dry cotton bolls cracked, spilling from the chasms were pure white blooms lapping my delight, but i had to go to the district school far from my village, far from my mother, i went, my village and my mother were soon behind other villages, the only shapes visible were the backstreet cotton plants engraving sadness into the afternoon sky, i briefly held onto a fading vision of my village and my mother, i missed her terribly and i wept… my literature teacher praised me for my highly realist description of the village, when one spoke of something one sincerely loved, it turned into literature, he said to my classroom, then called on me to read my essay aloud, a literary incident happened, the literature teacher pointed at me, and said: you are a fragment of the grieving soil’s soul, i did not understand all of what he said but felt exalted as if i was flying among fairies and saints, but soon afterwards the literature teacher stopped teaching at my school, a new teacher came to teach our literature class, we wanted to ask what happened to our old teacher but none of us dared ask, neither the schoolmaster nor the other teachers ever again mentioned the teacher who had engraved an exceptional beauty on my life, then war bombs and bullets thoroughly tilled the soil of my village, wrecking innumerable things including the row of cotton plants along the backstreet by my house, one june day, there were no more dry cotton bolls falling on the backstreet by my house, i had a reunion with my old teacher, decades had passed before we met again, we couldn’t hold back the tears, but why did you leave, teacher, i asked, back then, honoring grief was deemed a defective trait, i was denounced for losing the beauty of the nation-salvaging struggle, dear one, my teacher was holding back the pain of a wound too deep to explain why he’d left, you mean they judged you as a misguided teacher and suspended you from teaching, i asked, it doesn’t matter, dear one, such is life, sometimes we descend into dark delusions, thinking we are entering progressive civilization, my teacher nonchalantly said, i felt history was blessing me with upheavals in my consciousness, felt like i was a staggering fool in a world of bedlam.

 

20

 

life in my village was a harmony of shifting scales, and my teenage years were an ecstatic segment, with my blooming curiosity [about, for instance, why night herons cried in the dew, with such sadness, or why the whistling of humans attracted green snakes…], what was happening around me were always real, and fabricated, my thoughts were filled to the brim with questions and responses that never reached closure, realities like unfinished echoes, i heard, saw and wanted to ask, surprises seduced me, would any seed planted in the ground inevitably germinate into a fruit-bearing tree, the question occurred in my consciousness the moment my parents started to grow cotton plants [rice yielded food to eat, cotton yielded cloth to wear, theories were always simple, incomplete, cruel], night, i wake up thinking about the history book of the village which i am writing and thinking, some stories were unhistoricized, some historicized, and some were hard to categorize as historicized or not… suddenly a young sprout appeared, at dawn someone made an announcement about a serene deer drinking from the stream, the waning moon, pale in the west sky, had poured primitive smiles over unhistoricized eras, someone tried uprooting the sprout to find a seed attached underneath, was there yet a connection between tree and seed, such interrupted segments of history stirred up grand inspirations [science and poetry are thunderous statements from the unconscious], the story of the sprout seemed to fall into oblivion, now humans have found ways to produce vast forests [sprouts of unhistoricized days, forests of historicized days], january, the scent of mango and pomelo flowers passed through the garden, my father took the plow and herded the pair of cow to the fields, my mother and i accompanied my father, we planted cotton seeds in the furrows my father freshly opened, i didn’t know i was having an unhistoricized state of mind [at dusk, who would sit in a cold cave, after the hunt, remembering or not remembering at all the daily stories, the stories between humans and their prey, between humans and nature], i helped my parents grow cotton, but inside i was unsettled, would we eventually have clothes to wear, would the furrows my father freshly opened turn the lives of the earthworms upside down, while my mother and i were planting cotton seeds in the furrows, the earthworms had to run about looking for a new home, my father had his own way of thinking, the thinking that resembled that of a pedologist, this year the fields are filled with earthworms, it must mean a high yield of cotton, he said, so ultimately there had been some relation, consequential, sustainable, between the fertility of soil and the earthworms, these ontological questions, but little did i know back then, hidden somewhere in my consciousness, kindling in me a great spirit, was a love for the land, i loved the cotton shrubs my parents laboriously worked on day by day, if humans and nature co-existed, then just imagine, night, not a poet with singing words, with poetry, but a caretaker of cotton blooms, my father, behind the cotton field there was a shuttle, a foot-treadle loom, pulling threads, weaving fabrics, these unspoken thoughts, the poetry of the cotton grower lay on the grassy edge, the cotton grower lay on one side, the cotton fields lay on the other, breathing under the night sky, before the roosters crowed in the morning, my father had already returned, there was a bowl of cinnamon tea made by my mother, its froth shone in this corner of life, the humans entered a new day, unconsciously like the cotton shrubs in the fields, june, cotton blooms whitened the entire field, instead of gladness, fear arrived as dark clouds gathered in the sky above, if it rained now the cotton grower would be empty-handed, this year we were lucky to not have unseasonal rain, my father said once all of the cotton blooms in the fields had been carried home, a dry smile glinted off his eyes as if a prehistoric echo still lingered, while i was thinking about the days my mother finished the sticks of khún fabric [the cloth hand-weaved from cotton threads], in my front yard there was a gathering of a community unmentioned in any history books, boys and girls my age in the village brought shuttles to my family’s front yard to weave, this flock of young people, including me, wanted to convene under the light lit by the resin of the dầu rái tree [extracted from the forest south of the village], it was only enough to illuminate the shuttles and some faces, the cave-like activity of this contemporary human flock was more poetic than the socio-economy, the point was simply to have fun weaving, along the bamboo fences around my house the fireflies also caught the delight, sharing their endless flickering fire, the pastoral landscape and the fireflies’ fire had an evolutionary linkage, illuminating the desolate and the derelict, and still, a thousands-year-old song kept floating, a pastoral flirtation, without you i am like a bird lost in the wrong forest, weaving, and singing, later the girl who sang that line died in an air-attack by the French aggressors, but at that moment she was sitting beside me, turning the shuttle, as she gently stretched her foot, deftly hitting my foot as she stood up, saying she wanted to get some water, i also stood up, quietly followed her steps, our friends must have pretended to not hear us, they continued to sing, she and i made a beeline for the banana grove in the backyard, it was late enough in the night for me to seize her hand, but i hurriedly pulled mine back when a late breeze abruptly shook the overhanging banana leaves, perhaps the seriousness of the banana grove made it hard for us to have a conversation, so when will your family begin to grow cotton again young sister, oh i’m not so sure, eventually we were able to strike up a conversation, but it strictly revolved around cotton-growing, i knew then she and i didn’t yet have enough vocabularies for romance, it was merely a cotton romance.

 

21

 

then something, like destiny, passed through history, dissolving great and tiny romances alike, before there were minor clashes like, your cow are grazing on the ripe rice of my fields, or, your chickens are disturbing the lush patch of cabbages in my garden, conflicts, knots, opacities between humans [not yet condensed into systems or concepts], casual like irregular rain or sun, such knotty sentiments are merely unshapely states of mind, by-products of consciousness, not so dangerous, gloomy zones that shouldn’t have been present in the flow of human life, but ever since the day when a seemingly novel and great wind blew across the village, there came an anger unlike any human angers in the history of evolution, an anger that retained a cavelike appearance, unconscious like the scream of the waterfall in the flood season, the great wind blowing across the village seemed to carry catalysts that evoked new capacities to analyze and associate, the advent of an intertextual perception kindled by the great wind caused my fellow villagers to lose almost all of the innocence characteristic of the humans who had once been gentle like soil, everybody began to see things with eyes devoid of tears [to cry was to show weakness], began to see others as one of two types, friend or foe, a blue rhythm surged in the thousands-year-old flow, clear and noiseless, the truth, it was the desiccant binary that had once wreaked havoc on the west world, the mayhem now shattered a glorious rural humanism, it is a contemporary mistake to call it a novel wind, there were echoes of the shouting crowds from the village, the contemporary way of showing support, back when that supposedly great and novel wind was blowing through the village, my earnest fellow villagers were glad, because suddenly they were able to see, to hear, new things, an era of epiphanies, worldviews that approximated revelations, one needed epiphanies to recognize one was oppressed, dispossessed, unfree, the thousands-year-old story has been ever-present on earth, but only then did the rice and cotton growers in my village hear of it for the first time, these newly-heard things like arrhythmic biblical lines had the power to alter lives of sufferance, all hail the great wind, there were echoes of eulogies from the villagers, their eyes were fired up as if they were becoming someone else, someone oppressing, someone dispossessing, the screams, the unseasonal thunder of spring, anger turned into vengeance, someone woke up to realized they had turned into a traitor to their compatriots, ways of living and dying under the great new wind were now established, no longer visible were the rhythm of village living, gentle and ancient, the rice and cotton growers suddenly became the enemies of the village, night, the sound of night herons crying in the dew marked a strange new segment of history, later when the rabid wind calmed, night, people heard many cries coming from the village graveyard, from houses in the village, who was crying who, who could know.

 

22

might the pains of the past have gained shape, a material transformation, pain or pained humans are ultimately material, definitely not the stuff of dreams, it was a day in august, autumn, an old man managed to find this village-history writer, is anyone home, i was at home when someone called from the alley, under the autumn sky there were familiar events, dawn light, silky and caressing, it is impossible to capture the seduction of nature, the dragonflies seemed to be irresistibly mesmerized and governed by something, was autumn speaking to them, like a whirlpool, hundreds of thousands of dragonflies were present in the sky above my front yard, swirling, swooping, soaring, the choreographies of autumn… man, i miss my childhood again, the old man let slip when he saw me, in my front yard there was clearly an old man with things: a cane, a conical hat on his head, an old worn outfit, a vehicle filled with logs, this vehicle with wooden wheels i had seen somewhere, ah, it must have been an illustration for a reading exercise in a national literature textbook whose name i no longer remember, but why did he bring logs to my place… anyway i still like the way we let a dragonfly bite our navel so that we could fly, the old man said, without looking at me, but i knew he was speaking to me from the way he laughed, reaching his hand into the sky as if to catch a dragonfly the way i would as a child… man, still the same dragonflies, the old man said, dragging his cane to chase after the dragonflies still busy caressing sunshine in the front yard, the fact that he simply left a cart full of logs in the middle of my front yard, and spoke and walked about without hesitation, as if he knew the place like the back of his hand, meant he wasn’t so unfamiliar to my village… when someone left a place and later had a chance to return, upon seeing old scenes, they could develop incomprehensible feelings, between happiness and sadness, in a human’s mind the world is often like that, the old man said, i respected his knowledgeable manner of speech, the world is always different in each person’s perception, sir, i said, trying to investigate more, the fact that a person pushed a cart filled with logs into my front yard on an autumn morning wasn’t at all normal, the village was near the mountains and therefore didn’t lack logs, and yet this person came here to sell logs, and why sell logs to the scribe writing the history of the village, sir, do you intend to bring your logs to other households in the village, i asked to further my investigation, hey why don’t we sit down for a chat, the old man suddenly proposed, the dragonflies went on swerving and turning above the conversation between the old log salesman and the village scribe, up until that moment i’d still thought the old man was an actual log supplier, to be honest the village does not lack logs, sir, i spoke again to invite some more clues… those are not logs, they belong to an old tale, the old man said, he began to tell me stories about the cart filled with logs, as he spoke he used his hands to brush his clothes as if they were covered in dust, at that moment i realized he was wearing grave clothes, the outfit of the dead, so what if he came back from the dead, i thought to myself… human beings drown in sand and dust, dense darkness, and yet they think they could see the world, the old man said, not forgetting to brush his shirt, life is ever filled with the dust of ignorance, sir, i spoke to continue the old man’s flow of thoughts… back in those days there was a great wind that blew across my village and inflamed the consciousness as if it came with epiphanies, the birds were too sad to sing, i went to tell the villagers the hostile winds came with catastrophes, but they didn’t listen, down with the lettered ones who only obstructed the human race, they screamed, cursed and drove me into exile in the underworld, after decades of contemplation i have seen the cure for the disease of ignorance, as the village scribe, you must surely know it, the old man looked into my eyes, stood up, went back out to the alley and blended into sand and dust, my spine turned cold, it was the tremor of someone experiencing the tenebrous yet sophisticated vocabulary of the earthly realm, before my eyes the cart filled with logs vanished, the only residue was a fire burning in the autumnal morning sun

 

23

actually, ever since humans discovered the element called fire, it has carried within itself indecipherable tragedies, kindling truths and errors alike, kindling somber conversations, too, in my village, the story of the Dương family was the kind of news that kindled a ceaseless fire inside the descendants, a fire capable of burning down the sumptuous citadels and didactic theories that conceal the vile sprigs of past dynasties, inside not only the learned but those who had never touched a book, in the afternoon, resting the plow on the porch, after a day of work in the fields, reunited with one’s wife and children over the last meal of the day, one couldn’t help but reminisce about a death that was a maximal example of suffering, the Dương family served as soldiers for the Nguyễn lord in the imperial city, then after the Tây Sơn rebellion, they went missing, that is the utterly abridged biography of the bodies in the graves along the edge of the road across the village fields, but it was only an oral biography, according to the oral story, people had seen these inscriptions on the gravestone of these people who died mid-journey, but whether the gravestones existed didn’t matter, for hundreds of years now, my fellow villagers have continued to firmly believe that the bodies in those graves belong to the Dương family in our village, but the floods of the centuries have eroded the road across the village fields, nowadays whether the bones of the Dương family remain on the edge of this road is unknown, nowadays people merely give an estimation: that man’s grave is around here, the bones of the dead [an intangible concept] migrate along the road across the village fields according to the villagers, the migration from body to concept seems to propose a different way of thinking about human existence, the Dương family served as soldiers for the Nguyễn lord in the imperial city, then after the Tây Sơn rebellion, they went missing, those lines about the Dương family remain in the genealogical records of my village, the line “after the Tây Sơn rebellion, they went missing” is proof that the records were made after the Tây Sơn dynasty had disintegrated [who would dare to say such a thing when the Tây Sơn family was still in power], but why did these soldiers who had served the Nguyễn lord in the imperial city return and die in their hometown, my fellow villagers must have spent an awful lot of thoughts on these mysterious deaths, perhaps, when the Nguyễn dynasty had settled in the imperial city of Huế, on a winter night, in my village, there was a reader sitting inside, listening to the storm, as raindrops kept rolling off the palm-leaf roof, was it the thunder, the book page or the night rain that was making the world shrink, the reader was suddenly on the road, they might have stopped by the forest stream, in the middle of mayhem, the sound of fish turning their tail underwater would strike as different than before, or they might have stopped a small neighborhood, late night, a light was still on inside someone’s house, they entered, heard a debate about a regime on the verge of collapsing, took a nap due to exhaustion, woke up in the morning to find themselves lying atop someone’s grave, the cactus flowers were blooming in front of someone’s palace, whose palace was it, apathetic florae suddenly became symbols of class [similar to that time a courtier paid several thousands of American dollars for a mango-pine, a wild plant species whose leaves were picked and cooked by the villagers as vegetables], this had once been the palace of the Nguyễn Lord’s military general, but now it was the palace of the Trịnh Lord’s commander-general, the soldiers who’d served the old dynasty were now serving the new dynasty, the sound of a moon lute was leaking from an inner chamber, the person speaking was clearly wearing the soldier uniform of the Trịnh dynasty, the reader thought to themselves, then closed their eyes, trying to forget the inevitable transformation, then suddenly heard the sounds of broadswords and sabers, opened their eyes to realize their village had entered war, wait, the soldier in the Trịnh dynasty’s uniform whom the reader had met in the imperial city was lying dead on the road across the village fields, lying dead at the bloodstained crossroads of history, the Nguyễn and Trịnh families were now the enemies of the Tây Sơn regime, i get it now, the one who had lived through two different soldier uniforms in the imperial city ended up dead in his homeland because he wasn’t wearing the uniform of the latest victors, a return to the homeland to escape history, the impossibility of return, i get it now, stop thinking, the reader told themselves, then turned out the lights, lay down and listened to rainfall.

 

24

 

in my village there were sounds that felt regular like rainfall, not entirely like rainfall, more like someone was drumming a beat in the forest, transmitted from one generation to another, as if there could be no other way, and so, regular like rainfall, the past resembles persistent beings nested in my memory, i still remember in my village there were sounds as if someone was drumming a beat in the forest, while i went to the fields to chase away the birds, i went to the fields to chase away the rice-stealing birds, the month of december, ripe rice, the birds returned, the grey vault of sky kept lowering, lowering, as if sieges of secrets were pressing on my worrisome thoughts, the month of december, rice fields ripened, i, the birds, and the breed of sound like someone is drumming a beat in the forest, the language of objects procreated since the day humans saw the connection between things, the language of the wind chime, the breed of sound like someone was drumming a beat in the forest, summoned in the fault-ridden river, summoned as the sambar deer stole from the forest, the birds stole from the humans, the month of december, upland rice ripened, the birds returned, the vault of sky above the fields seemed to forget it was an era of sharp distinctions, fluctuating beings, perplexed and dissatisfied across ephemeral misty borders, a human walked among the inevitable transformation, carrying the body of an immense sky and the details of subjects saturated with earthly myopia, i went to the fields to keep the birds from stealing the ripening rice of my family, and yet i ended up mesmerized by them, craning my neck heavenward to see if i could see the bird in the fable my mother once told, one day the bird returned to perch on the edge of the backyard well, incoming guest, incoming guest [the cry of the bird perching on the edge of the well in my mother’s tale], why would a bird call itself a guest of the humans, why was i out in the fields chasing away the guests of humans, i went to the fields to chase away the birds and yet i could hear a wavering within, all of the sudden the winds of dawn emerged, the wind chime was again stirring in the air as if someone was drumming a beat in the forest, the birds swooped down on my family rice field only to hurriedly soar away, why would guests of humans steal from humans, the winds again ceased, the wind chime was no longer moving, the birds once more swooped down on my family rice field, only much later, endowed with the humble capital of bookish knowledge, did i finally contemplate my way into the rhythm of being, the wind made the wind chime vibrate, the birds from the rice fields flew skyward, tattered after the journey, ecstatic dreams coalesced into the column that supported the house of being, consciousness, or contemplations, were all a part of it, someone went and gave the column a name, someone conscious of the column in the house of being, traveling at daybreak, the wind exhaled over mountains, or rather, the wind exhaled over the fields in my village, making the wind chime quiver and generate sounds like someone was drumming a beat in the forest, the birds stole rice, and did not steal rice, i saw at the edge of the rice fields looking at the birds, the wind chime was stirring the air as if someone was drumming a beat in the forest, i hurriedly raised my arm heavenward, i raised my waving arm, now i no longer could tell if i was chasing away the birds or waving at the birds, and so there remained something common between heaven and earth, all was one, the way Parmenides from ancient Greece once said, the rice fields appeared to be ripening, the birds, the wind chime and i together broke out from a passage of birthing

 

25

 

there was a passage of birthing not from the woman, the mother, with the magical hands of creation, but from my father, the passage of birthing unfolded slowly, for two or maybe three days, to the nine-year-old kid that i was, nothing was more captivating than my father’s labor of creation, my dear, these are the two feet, my father said, not until then did i know that besides tilling soil and felling trees, my father knew how to make the shape of a human, first the two feet, the passage of birthing commenced with the two feet, an inverse delivery as they commonly said, originating not from flesh and bones, but from straw, one simply arranged the straw into the shape of human feet, then tied it together with lạt [a string made of bamboo], one day i shall do it too, watching my father use the straw to create the shape of a human, i kept thinking back on the story of an ancient ancestor from nine generations ago, called Mr. Thông Thống, my father was his eighth-generation grandchild, and i, the ninth-generation, if ancestor Thông Thống was able to catch all the hidden ghosts in the village then his ninth-generation grandchild must be able to at least create the shape of a human, none of you shall escape, i kept seeing the ninth-generation ancestor standinf in the front yard, screaming, the wind rustling into his cosmic sack, all his life my ninth-generation ancestor caught ghosts and monsters with a single cosmic sack, capturing even rain and wind, he crossed rivers and floods without a ferry, i kept wanting to cry to my father, please let me do it for you, i thought the descendant of ancestor Thông Thống should be capable of doing anything, childhood innocence made me arrogant, i thought my father wanted to train me in a new game, to make a straw man, but i was mistaken, my child, come with me to the fields, he said, the straw man also followed him to the fields, a september morning [by the lunar calendar], upland rice was bursting forth, upland rice was the traditional rice in our fields then, the birds had returned in the sky above the field, an awful lot, in the field children my age were chasing the birds away, glottal sounds echoed all over, perhaps my father was the first in the village to design a creation to protect the seasonal harvest, once again my father surprised me, he took out from his satchel a number of worn shirts, pants, shoes and hats [which i hadn’t noticed earlier], once the straw man finished putting on all of these trinkets, i was screaming inside: dear father, who is this, as my father planted the stranger in our rice fields, i knew from this day on the straw man was officially going to replace me as the bird-chaser, once again i felt an internal pride as a descendant of the man who howled and bellowed hurricanes into form, during the first few days, the birds did avoid our rice fields, they spotted the stranger in the field and hurriedly flew away, but after a while things returned to normal, the birds again returned to feed on our rice fields, and i continued to go to the fields to chase the birds away, then another incident happened, more philosophically than economically, one early morning, i was eagerly waiting for the birds to arrive when my father appeared in the fields, i found it strange, never had my father accompanied me in the task of chasing birds, i am good here by myself, father please go home, i said, the birds had started to swoop down on our rice fields, in swarms, and i began to strain my neck to scream, my father quietly waded his way towards the straw man, time for you to return to the old place, he said, untying the bamboo strings, letting the straw man return to his original state as straw

 

26

 

the news of my village were always layered with multiple meanings, for instance, one day at noon the Reclining Elephant mountain* reached out and waved its arm at my fellow villagers, calling for help, lying within the range of Mun mountain to the south of the village, the Reclining Elephant mountain rested like a folding screen in front of a house, or like the sphinx that rested while watching over ancient Egypt, the Reclining Elephant mountain was resting and listening to my village, so ancient and contemporary

 

so enigmatic and epic that the French colonists, who had finished invading my country and begun to build a road across my village [the road was numbered nineteen], were terrified when they looked southward and saw a rock elephant stationed in the middle of contemporary history, immediately the local authorities were commanded to force my fellow villagers to weave containers out of bamboo threads, following the ancient Chinese colonists’ way of using sorcerous incantations to control the underground spirit, the modern French colonists carried the rattan containers painted with white plaster to the top of the Reclining Elephant mountain,

 

a quiet flow of underground veins quietly, the course of life: the weaving sound of the loom, the lullabies, the laughter of children… kept soaring, among the bamboo domes, wistful yet patient, the words of day and night, the silver shirt acquired sophisticated vocabularies, the interweavings between the sound of the humans and the sound of their adopted animals since millions of years ago were these sophisticated vocabularies, the Reclining Elephant civilization once had a saying: humans born into the world must know how to make shirts, shirts to wear to work when one is alive and shirts to wear when one is dead [when i turned seven, my paternal grandfather was still alive then, i saw his burial shroud placed right in the upper middle chamber], the philosophy of the burial shroud seemed to imply something about humankind

 

night, i stayed awake with an obsession, no amount of words could describe them all, once, in autumn, i climbed to the Reclining Elephant mountaintop, there weren’t thick layers of yellow fallen leaves like in the village gardens, could it be that the mountain was the exceptional place beyond the rule of the seasons, while i stood in confusion the wind began to blow, the mountain trees seemed to be leaning on each other’s shoulders, whispering into each other’s ear, the same words, like the breath of a stone by the stream, i suddenly felt humbled by the behavior of nature, did words exist during distant eras, ever since i’d discovered the enigmatic magic of words, i’d been trying to describe the mountain’s gaze, but it was impossible, i just kept feeling like the mountain was always watching me, the gaze of thousands of miraculous years, that gaze was the obsession i was always afraid i would lose, if nature were to ignore us, how could we go on living…

[an excerpt from the collection Entangled letters by Dr. Quân]

now, viewed from my village, the mountain of the Reclining Elephant rested like a rock elephant whose skin had been completely removed, for more than twenty years, everyday the ruthless people of the land brought modern machines to scrape the skin and flesh of the mountain, they categorized the mountain of the Reclining Elephant as a technological item of my village: a granite mine, in the soil, water, mountain and river that were once whole, these rogues suddenly started to control the sunshine and block the wind, the mountain of the Reclining Elephant ran out of tears to cry

my fellow villagers mourned for more than twenty years, no longer wanting to know to whom the drilled mountain was being sold, one day, at noon, the entire village was abuzz with everyone turning to the sound of someone crying for help, there it was, a bloody hand was reaching out from the Reclining Elephant mountaintop, waving and calling.

—-

[*] More on the mountain of the Reclining Elephant:

 

i followed my father to the mountain of the Reclining Elephant, that is the shard of memory i remember most clearly, it was april, later once that shard of memory had been fully recovered, i could see the coral bean flowers of april blooming all over the bursting red mountain and forest, noon, my father and i climbed up to largest rock on the mountaintop.

the sun is the great circle overhead painting on earth the joyous and the painful …

that’s what the rock says, my father said, later once that shard of memory had been fully recovered, i could see those inscriptions appearing on the rock atop the mountain of the Reclining Elephant, but how could a rock speak, i wondered then, when you are thirty you will be able to hear the rock speak, my father said and began to talk to the rock, in fact, it was only father who spoke, and the rock quietly listened, later once that shard of memory had been fully recovered, i could see the conversation emerge in my mind,

who said you couldn’t speak, there was a time when you roared, the entirety of your species roared, heaven cracked, earth cracked, a transformative era when rivers and mountains were formed in visceral trials, right, once the humans began to crowd all over the earth, you became silent, you silently listen to the visceral trials,

back then, whether rocks could listen or not, i didn’t know, i simply listened to my father, who spoke quite sincerely, as if hoping someone would listen intently to what he had to say, several birds were gathering on the rock, dancing about, some wild beasts were howling from the western edge of the mountain, no matter, they are competing for their share of the prey, my father said, noticing my fear, i vaguely understood, some tigers or wolves were fighting for the flesh of their prey, my father took me the eastern edge of the mountain, many people were gathering there, familiar faces from the village, later once that shard of memory had been fully recovered, i could see a strange scene in my head, they were praying or sacrificing something, dissolve all of you wandering phantoms in the village, my father cried, fellow villagers then picked up the mountain stones and threw them into the patch of soil before them with an angry look, only then did i realize my father took me to the mountain not to sightsee but to do this task, what task it was, i didn’t know, all i knew was that my father and fellow villagers looked angry, i only knew my village had gone through a number of things during the previous days, at my young age, i only felt fearful, without knowing what was happening, many villagers were being taken prisoner, some said the people from the city collaborated with the village chief on taking these people away, no one knew where they were being taken to, some simply said the village chief said they were guilty, may they be exterminated, those who praised the sun and those who cursed the sun, my father again kneeled down to pray, the villagers burned their incense sticks and planted them all around, i didn’t understand this part at all, everybody had left whereas my father and i remained on the mountaintop, after we finished eating the broken rice, my father and i rested in the shade of the minh linh tree that embraced the rock on the mountaintop, we rested on the rock’s inscriptions, i couldn’t sleep, although i truly wanted to sleep, once i heard my father say, after all it simply came down to some force that was trying to enchant and tempt us, i didn’t understand anything he said, but i knew he was dreaming, throughout his entire life my father only did two things, plowing and reading, he plowed until he couldn’t plow any more, and read until he died, later i was able to understand that mountain-climbing moment with my father only because i read the daily writings my father left me and my brother.

the mountain was a wholesome and fertile example of what’s on earth, one climbs the mountain to hear the many voices of leaves, of birds, of rocks, of streams settling into the flow of time, of forces that could be felt through the traces recorded or happening in the mountain, traces, they make us think, seeing the happy birds singing in the trees makes us think of the intactness of the world, i have crossed ninety distant lands of temptations and still i returned to you, seeing the tiger seizing the cobra, or the wolf tearing the hare apart, in the mountain, we see a semblance of the omnipresent violence all over the earth, it is unclear why at one moment we’d hold and kiss our lovers, or strangle the one we hate, that day i and my son hung out in the mountain of the Reclining Elephant, noon, we were having a siesta by the rock on the mountaintop, it must have been some enchanting and tempting force, i am the daughter of the mountain saint, said the maiden, beautiful and seductive like the kind of flower that only blooms at midnight, i am infinitely in love with the ones who think up words and meanings to make springtime linger longer, the maiden said and seemed to see through my inner flutterings, whether i held and kissed the daughter of the mountain saint, it would be ruled by some urgent forces at work, whether i held and kissed my lover, whether i strangled the one i hated or harbored an immense vengeance against, it all would be ruled by an enchanting and tempting force we would never be conscious of, but in fact it all is within our knowledge…

in the blood-soaked purge of my land that year, they hung everyone who believed the sky was infinite, including my big brother Lực, that year my brother was forty-five years old, and i was almost twenty-seven, watching my brother dangling from the beam made of the minh linh tree’s timber, i kept thinking about what my father wrote in his diary, and i kept feeling like i was living under the influence of an intense somniloquy.

 

27

if it is true that nature does speak to humans about the existent catastrophes and spread among us the auspicious omens, then i must write down the history of the hundred birds, hundred not as in an amount, but as in a quality of song, hundred birds are hard to bind, the song of a breed of birds in the Mun mountain as interpreted in the [ancient] story about Mr. Cả Lựu who left on horseback in the morning and returned on horseback in the evening, the story was like a part of ancestral life in my village, the village spread around the foot of the Mun mountain, where anything could happen, where descendants woke up at dawn to hear the hundred birds sing, can’t help but think, translation makes the world fluid, flow, when objects speak, the voice and the meaning, seem to flow with sounds and notions, or in other words, to flow with silence and notions of silence [for instance, when stones speak or when love affairs speak], they are always received and retold polydirectionally, the receiver might have a different voice, the birdsong is retold in human ways, hundred birds are hard to bind is a human way of speaking, the meaning might be lost, the mental state of the birds might have completely vanished into the polyphonic-chromatic universe, language is the most exquisite and dangerous game of existence, and poetry always an infinite conversation, to speak about the world is an endless act, hence misrecognitions and vengeances, hundred birds are hard to bind is merely a way of speech in a narrow zone, an incomplete angle of the world, my desolate village deep in the murky days and years, beautiful yet so precarious, at dawn, listening to the hundred birds sing over the mountain range to the south of the village [the Mun mountain], one can’t help but think of a person: Mr. Cả Lựu who left on horseback in the morning and returned on horseback in the evening, one evening, Mr. Cả Lựu didn’t return to the village on horseback… places like Cò Đen(?), Kẻ Dã (?) and Qui Nhơn are producing horses, horses born in mountain caves, hundreds and thousands of horses, some are two thước and a half to three thước tall, the locals teach them to haul goods to Phú Yên, it is normal even for merchant women to go to the market or travel far on horseback [an excerpt from the Miscellaneous Chronicles of the Pacified Frontier by Lê Quí Đôn, book VI, on the produce and customs of the Thuận Quảng land], perhaps after Mr. Đôn was appointed by Lord Trịnh as the supervising mandarin of the Thuận Quảng land, one day he was sitting in his office in Phú Xuân, listening to the Qui Nhơn palace story told by some subordinate [my village, in the era when Mr. Đôn was the mandarin of Phú Xuân, belonged to the Qui Nhơn palace in the Thuận Quảng land], when he took his brush and wrote down in the Miscellaneous Chronicles of the Pacified Frontier, according to village legends, Mr. Cả Lựu’s horses were also raised in the mountain caves in the hundreds and thousands, but they weren’t meant to haul goods to Phú Yên or take the women to the market, perhaps, a subordinate might perhaps have told Mr. Đôn about the legend of Mr. Cả Lựu in the Qui Nhơn palace, but Mr. Đôn didn’t write down in the Miscellaneous Chronicles of the Pacified Frontier any details that would have antagonized the Trịnh family’s rule at the time, the legend went something like this: the Upper Forestlands suddenly woke up to the loud neigh of horses, and songs of humans, there were horses raised in the hundreds and thousands in the Mun mountain caves, Mr. Cả Lựu often left on horseback in the morning and returned on horseback in the evening, more and more Upper Forest people were joining Mr. Cả Lựu to help herd his horses, i tell the brothers, these horses are war horses and these horse-herders are warriors, i and the brothers shall live to someday hear more joyous birdsongs, Mr. Cả Lựu said, daytime, the horses would go grazing in the mountain, the horse-herders would make bows, nighttime, the horses slept little for they must accompany the humans to practice archery on horseback, and practice entering the battlefield, on an evening late in the month, dark dense sky, Mr. Cả Lựu read some poetry, the “ending moon” poem, then he danced with the sword among the horse-herding brothers, the poem went: the moon goes to hide in the cycle of time/the sun suddenly appears in the arms of the horse-herders, at midnight, a ruthless mob of humans invaded the Mun mountain, bloodshed unfolded, all of the horse-herders and all of the horses ended up murdered, Mr. Cả Lựu was also murdered and turned into one of the hundred birds, history has receded into past ages, the many generations of my village still remember that figure: Mr. Cả Lựu who left on horseback in the morning and returned on horseback in the evening, everytime the old story is retold, the eyes of my fellow villagers light up once again, the past dream seems intact in their hearts, the ancestors in my village died [in the tens, even hundreds] for a day of more joyous birdsongs, a dream unrealized, the birdsongs are even sadder than before, hundred birds are hard to bind, regrets for the horses, regrets for the dreams unrealized…

this morning i heard something different in the hundred birdsong, for hundreds of years, to my fellow villagers, the hundred birdsong has been like a thunderous statement, to listen to it is to predict the fortunes of the village, i also sensed the difference, Mr. Tám Chửng* said, i felt compelled to visit Mr. Tám Chửng to solicit the opinion of this supposed author behind the oral stories and folk songs of floating lives in my village, every day the young cowboys in my village sings his songs with their casual êh…ah… drawl, but never has he admitted to the villagers that he authored those things, something consequential seems to be happening, uncle Tám, i said, Mr. Tám Chửng looked at me: or some breakage somewhere, the birdsong seems to be choking.

 

_____

*Notes on Mr. Tám Chửng:

today a plowman in the fields was leaning against their plow, singing,

ultimately the village lands will end up in the mouth of these thieving mobs, the birds cry from the sky, dearest friends of ours you’d better prepare brocade tunics to enclose the grief in shrouds…

immediately the lyric was transmitted all over the village fields, all plowmen this morning started to lean against their plows, singing,

the time has come, the village guardian saint would also like to be a singer to sing a song about the grief of soil,

the village today is buzzing as the seniors of the village heatedly discuss, have these plowmen gone mad, why are they singing all over the fields, the seniors start a rumor that the plowmen must be possessed, upon hearing the story, i silently laugh inside, then go straight to Mr. Tám Chửng’s, i am no stranger to the way he fakes sleep with his upturned moustache whenever he hears my footsteps, please stop faking sleep, dear master, i raise my voice to create an atmosphere, Mr. Tám Chửng sits up with a sleepy face, this time you have made some profound poetry, master, but there are incoherences, which poetry, he feigns surprise at my provocations, master, have you ever seen anyone on earth enshroud and bury their grief with brocade tunics, i intend to irk him, but end up sounding bitter, who would enshroud and bury their grief with brocade tunics, he continues to feign surprise, there’s more, the village guardian saint holds the key to our village knowledge, how could a saint allow robbers to rob the village soil, how could a saint turn into a singer, such nonsense, such paradox, i speak to infuriate him, hoping he would give in and reveal his authorship, from thunderous statements that appear on the Reclining Elephant mountainside to the children’s nursery rhymes, to the plowmen’s songs, the poetry of unknown origins has upturned the people’s world, everyone believes only someone like Mr. Tám Chửng could make such poetry, it is all extremely nonsensical, i offer another provocation, but Mr. Tám Chửng keeps feigning ignorance, really who would make such poetry, “the time has come, the village guardian saint would also like to be a singer to sing a song about the grief of the soil…” the lyrics once again echo from the village fields, who could it be, but what’s the point of knowing, the point is, one person singing sets off a chain of a whole nation singing, this way, who knows, these people could even subvert the entire world, Mr. Tám Chửng says, i am slightly unnerved, could it be that he wants to salvage the country’s rivers and mountains in his own way

 

28

and when my village discovered a rice variety that took only three full moons to ripen [the three-moon rice], the blind old man who played the gourd lute also completed his full-moon song [for seventy years the blind old man had been living with his gourd lute and playing readymade songs in my village], someone came to announce only yesterday that our village discovered a new rice variety, night, someone came to sing the song to me, this is the full-moon song, that someone said, the old man told me, or have you, sir, been dreaming and now finished making it yourself, i said, i can’t even decipher half a letter, how could i make a whole song, the old man said, then continued to play the instrument for me, the gourd lute sounded like a report about the world, then it felt as if i could see in the sound a breeze that was making my silent sentiments flutter, sedimenting deep in that crooning register of the music was the silt of life, the ambitions that were thwarted since the very beginning of the journey, who was it that collapsed halfway through the game, each human’s tragedies turned into private secrets, the blind old man was becoming possessed by the course of echoes, unaware that he himself was descending with those lugubrious echoes, whether the moon is full or not full it is just the same, the old man suddenly started singing to my surprise, for the first time he was making lyrics, the revelations of nature, or the old suppressions, were finally unveiled, human lives span the course of centuries, a place of eternal return, yes, you, young maiden, and i stand and hide under the moon, not daring to speak aloud, yes, our parents also once stood and hid under the moon, also not daring to speak aloud, the old man continued his improvisatory singing, the words sang of youth, of enigmas in a human life, at that moment, to me, the old man was an enigma, you and i stand and hide under the moon, not daring to speak aloud for fear of being seen by the moon, to me, at that moment, the old man was the enigma of life, then boys and girls in the village gathered and sang with the blind old man, night, in my village, back then, there was a pastoral and exquisite movement, daytime was for hard labor and nighttime was for the gourd lute and the floating songs about wind and moon, wouldn’t you call that exquisite, an exquisite movement that seemed to last forever, but no, history had its own way of guiding humans, if one is rageful one could use countless imagined words to label the guidings of history, but here i am simply offering a description, history proposed to the boys and girls in my village to leave the bamboo groves, it was time to honor wealth [by panegyrizing the ones who could accumulate superabundant properties], it was time to honor the individual, never before had the individual been exalted like a celestial body on earth [the glorified ones on the theater stage, the glorified ones in the soccer stadium, the glorified ones in the political ring], history acted like a gravity that attracted all the boys and the girls in my village away from their home, the girls were especially obsessed with becoming chanteuses, was it perhaps more glorious to be a songstress than to sing to the blind old man’s gourd lute, with no one left to sing with, the blind old man eventually stopped playing his instrument, and soon afterwards he died, of grief

 

29

 

in my village, grieves are like late afternoon winds, rain or shine, it always blows, soon afterwards, you, young maiden, didn’t come to me anymore, i have for the most part lived alone with grieves as i perhaps could never leave the ancestral land where i’ve done many reflections, the centuries still salvage a face that would only be mentioned either because it shows up by mistake or due to some ungenerous calculation in the historical distribution of human ways of existence, winter, the bird might fall to its death off the edge of a bamboo grove and decay into earth, and perhaps, until the day the next rainstorm season makes the bamboo grove collapse, no one would notice the bird’s fall to death, for no creature that feeds on birds would search for a dead bird, and the human species, despite its affection for birds, have only enough time to regrow the groves of bamboo, the plant that’s always attached to the cycles of prosperity and famine in my village, soon afterwards, you didn’t come to me anymore, and as if to mark a journey of creation, another bird breed different from the one that died is born, during nights of hurricanes they utter cries of lament, my village in winter, at night the coucals cry to the rain as if the world is about to be extinguished, soon afterwards, you didn’t come to me anymore, revolutions after revolutions have unfolded in the village, many bird breeds have fallen to their deaths along with humans, and as a reminder of the wicked cycle of existence, the cycle of birth and death, another bird breed is born as the ambassador of cruelty, the owl in my village is the ambassador of cruelty, for thousands of years now my fellow villagers have grown used to the difficult land offered by the ungenerous hands of history, even if at midnight the owl came to perch on the sandbox tree round the village entrance, and announce the incoming death of a villager, the next morning people would still carry their plows to the field, soon afterwards, you didn’t come to me anymore, by myself i have grown used to grieves like late afternoon winds, rain or shine, at nightfall it always sounds as if a mild frost is permeating the air, the said late afternoon winds turn out to be the accumulation of bereft millennia condensed into a movement of soundlessness

 

30

my village ancestors, the people who wore shirts made from ramie fiber [let’s imagine so], walked barefoot, there were thirty, and not forty of them as commonly believed, to the Upper Forest, in the annals of the land [provided by the administration to landowners in the past], it was always called the land of the Ant Forest, my village then was in the Ant Forest, perhaps, Upper Forest was Ant Forest, an extension of the Mun mountain range, Upper Forest, the mountain and river estate of the ants, thirty, not forty, people went to the Upper Forest, humans battled with wild animals and ants for their share of the land, this means underneath my village there are bones of humans as well as bones of wild animals and ants, history contains the clearest evidences of death, my village ancestors were the plowers, the land of my village* was now generous to humans, now callous to humans, to plow was to establish a business plan with earth without any guarantee from earth, night, in someone’s dream a great sage was summoned in the village, in the middle of a drought, rice was dying in the field, at noon, that someone went out to sit in the sun, wept, human tears touched heavenly tears, rain, the business plan with earth was no longer so troublesome, hard to tell the real from the unreal, afterwards oral stories about the grand sage spread, for hundreds of years my fellow villagers thought it was Mr. Thông Thống who was able to make rain [during the time when science was not yet able to manufacture rain], the grand sage rose from the mind of someone, for hundreds of years my fellow villagers thought that one of the ancestors, Mr. Qui the Seventh, took one footstep to traverse the Mun mountain range and communicated with the elephants and bears in the forest, in the end, after the conversations with Mr. Qui the Seventh, the wild animals agreed to yield the land to the humans, [a great many] grand sages rose from someone’s thoughts, then so did admiration, humans admire humans, for hundreds of years my fellow villagers admired Mr. Nine Segments, in those days the poetry of Mr. Nine Segments resembled clusters of small hamlets corralled together, yet still gently comforting each other, silently cherishing each other’s weariness, gloom and longing, scattered among the flowers in the foothills of the Mun mountain range, one of the readers of Mr. Nine Segments’ poetry then was Mr. Cả Lựu, the one who spent his whole life riding horses with his brothers, in pursuit of a new era for the village, humans dream of grand sages, the past dreams belonged to the plowers, a cultural landscape unfolded in the foothills of the Mun mountain range, it was the culture of the Mun mountain: humans are always passionate about their dreams, history is made of humans who have fallen with their dreams

 

 

 

*Notes on the land of my village:

 

 [a negotiation with earth]

my father wanted to mold me according to his model: a lettered person who plowed the field, but dear one, you must learn to plow first, he said, at nine, i was already following my father to the field to learn plowing, not by observation but hands-on practice, at first i was only placing my hands on the plow handle controlled by my father, and we followed the cow together.

this is called following the rhythm of earth and sky, leaning on sky and earth to live, without earth and sky there would be nothing at all, tilling earth to plant rice is a way of negotiating with earth, of pleading to earth please grace the humans with a piece rice, a patch of clothing.

my father, the lettered person who plowed the field, lectured on and on about the meaning of plowing, i didn’t know what the heck was the rhythm of earth and sky, but listening to his teachings i wanted to jump and cry aloud that i was walking to the rhythm of earth and sky, my father and i were walking with the cows, two plowing cows, on the days when we herded them to the foothills of the Mun mountain to graze, at noon they would persistently follow me, lie down with me in the shade, how friendly they were, but now, on the days when we started plowing, they suddenly made out to be serious, extremely serious, as they walked forward, turned right, turned left, under my father’s command, without turning around a single time to check whether i was still catching up with them, but it made sense, this was called following the rhythm of earth and sky, at nine i had already started a negotiation with earth.

hey, remember to never let hallucinations disturb and distract our will

it was a january morning, the hundred birds in the Mun mountain started to sing too early, i woke up to feed the cows with hay, not wanting to sleep in, i washed my face and mouth, then went out to sit on the porch, waiting for the sun, that damn morning, hallucinations had infiltrated my body, causing me to again think about carrying the plow to the fields, to be honest i didn’t know what the heck hallucinations were, i could feel my legs getting less and less stable, i collapsed, as i was trying to lift the plow to my shoulders, while my father stayed in the position of a lettered person who plowed the fields and yelled at me, i began the negotiation with earth since the time when i wasn’t even yet able to lift the plow, a few months later, if someone had recorded a picture of me carrying the plow, it would have looked hilarious, to be accurate what i did was help my father haul [like an ant hauling its loot] the plow to the fields, saying i hauled the plow is more accurate than saying i carried it, my father then switched to helping me maneuver the cows, so i could haul the plow, and he no longer yelled at me for he knew by then, no more hallucinations were infiltrating me

the month of january sedimented inside a powerful human, i, since somewhen, had managed to command my two plowing cows to continue walking, or stop, with a single cry, my ancestors, who built an agrarian civilization, had created a particular language system for commanding cows, turn left, turn right, go forward, stop, the moment they started wearing the cangue of the plow on their shoulders, the cows were already familiarizing themselves with this language system, when i enunciated the word “dzọ,” immediately my two plowing cows would stop, there was magic hidden in the language of plowing

january afternoon, i paused for the cows to rest, the permeating perfume of solarized soil, i lied down in the freshly cut furrows to listen to the birdsong in the sky, i’d come to a vague realization that the negotiation with earth included the morning task of carrying the plow to the fields without tripping over, included the task of accompanying the cows as they tilled the earth into aligned furrows, and included to task of lying at rest on earth to watch the pair of passerine birds swooping down to the freshly tilled soil, endlessly flitting back and forth as if to create a labyrinth against those preying on them, that sacred moment of theirs, the moment of creating a safe nest on sacred earth, where they would breed, and when the humans turned broke up soil to plant rice, they would take their flock of children back to the tall vast sky.

lying at rest on the solarized soil of january, i vaguely realized that earth nourished both the humans and the birds of the sky.

silent were the shallow sentiment and knowledge of a person who, despite his incapacity to carry the plow, was endowed with the power to negotiate with earth.

and now, i know, my words are soaked in the scent of solarized soil from the village field.

 

31

one went on singing, not knowing what it meant, the song went on existing through months and years, look up to the mountain of the Flash Lid, in my village, one only had to open their door to look at the mountain of the Flash Lid, to look here meant to look up, for the mountain was taller than the humans, to look, a relation both physical [when two beings are near] and spiritual [between humans and rivers and mountains], these intimacies have bred grand notions about the nation, earth, water, mountains and rivers, the mountain of the Flash Lid lay within the Mun mountain range to the south of my village, on sunny days, one could lean on their door and look at green mountains, but in winter, after the rain, clouds would swirl above the Mun mountain range, one would lean on their door and see, a wave, the mountain of the Flash Lid would be flooded with clouds, the only visible thing left was the mountaintop that looked like a pan lid hovering in the middle of the woeful sky, back when i was studying at the province school, in the essay assigned by a teacher, an essay on my mother, i compared the mountain of the Flash Lid to my mother’s breasts, if my people were raised on the breast milk of Mother Âu Cơ, the mountain fairy, then wouldn’t Mother Âu Cơ’s breasts be greater than the mountain of the Flash Lid, would they, look up at the mountain of the Flash Lid to see two rabbits lying with a cat, the lullaby line my mother used to sing to me turned into a different spacetime that forced one to think, in my village, the five-year-old kids and the ninety-year-old ladies all knew this familiar and strange lullaby line, waiting to see the rabbits and cat to appear in the mountain of the Flash Lid was one of the [great] joys of our childhood, it had to be in the wet season so that the entire mountain would be miniaturized, into a mere pan lid hovering in the sky, when we kids thought was the prime moment to spot the rabbits and cat, the wild animals of the forest, we gathered into groups all over someone’s porch in the village, perhaps sitting there for an entire day, waiting, to imagine a wild world was one of our childhood excitements, we waited out our entire childhood, and those wild animals are still intact in our imagination now, why would two rabbits be lying with a cat here, mom, back when i was studying at the province school, i was still posing the question to my mother, my mother was like any other mothers in the village, singing the lullabies about wild animals in the forest, singing without knowing what it meant, i wanted to ask my mother why the two rabbits were lying next to a cat [one species was shy whereas the other species often preyed on others, how could there be harmony between these two personalities], my mother must have found it hard to answer, having sung the words for so long without knowing what they meant, two or three or even four rabbits could lie next to cats, dear one, my mother gave a cursory answer, i tried singing the new line in my head, [look up at the mountain of the Flash Lid to see four rabbits lying with a cat] and realized the rhythm did remain unchanged, the stories about the mountain of the Flash Lid however weren’t limited to only the strange story of rabbits lying with cats, the mountain itself was a metamorphosis of loyalty, a man went to pick bần bần leaves for his woman to drink when she gave birth, two years then three then sixty then seventy years passed and still he didn’t come back, she held the child, waiting, died and turned into the mountain of the Flash Lid [the same pining-for-one’s-husband trope, present all over the earth], the forest and mountain here have been hiding loyalty inside, after all, i keep grappling with rational concepts [like harmony, loyalty] without solving the question of the obscure lullaby line, why didn’t we see other things that were more visible when we looked up at the mountain, like the green canopies for example, or the stream where snow-white froth flowed, or the clouds swirling atop the mountain on rainy days… similar to my mother i found it hard to comprehend until i read what Dr. Quân recorded in the collection Entangled letters:

 

[then i started to blurt out words that made no sense]

then i felt my insides crushed like many others in the village, that damn historical crossroads, now i saw myself falling into the miserable battlefields, inescapable dreams, like what i read in ancient novels, weren’t they true, familiar villages were now battlefields filled with the sound of gunshots and the false silence of hidden stratagems, two regimes, no, three regimes, three regimes to be exact, whether declining, collapsing or thriving, there were three dynasties in total at the time, all three seemed to see in themselves the aura of sunrise, all thought themselves to be an aurora filled with aromatic flowers and exotic grasses, such indulgence often carried an aura of death, the truth was, it was a period when the long night of history occurred everywhere, it happened in the village, but who could tell what truth was, no one then could tell what truth was, the one who crossed the Linh Giang river to transmit exhortations called another the enemy, the one who stepped out from Tây Sơn, the forested mountain of noble disciplines, called another the common enemy of the people, the one who roamed the south called another the traitor, at night, lying down to listen to the village dogs barking and the hurried footsteps along the alley, i felt as if i was about to be carried, not sure i’d be carried where, but i kept feeling like i was about to be carried to a deep hidden alley, history then was like a series of hidden alleys, dark and dusty, fear was always present in my thoughts, fear of falling in a place devoid of human laughter, one night, late spring, plants in the village were still trying to be green, night had barely fallen when the village dogs began to bark madly, as if a mob were spilling into the village to murder them all, it made sense for the dogs to be afraid, often, strangers who wanted to take someone away from the village must kill the dogs first, this time, it seemed all of the village dogs were barking, the barking crushed my insides as if someone was taking a knife and cutting me into shards, morning, i thought many young men in the village were taken away just like the previous times, but no, only Mr. Thời the village chief went missing, the villagers quietly went to look for him, but neither he nor his corpse was found, the wife and kids of Mr. Thời the village chief shut their doors and cried, back in the days, one couldn’t just cry or laugh when one wanted to cry or laugh, the wife and kids of the village chief kept waiting, the entire village kept waiting, one month, two months, then six, then seven months, no news at all, one day a villager discovered on the slope of the mountain of the Flash Lid a spoiled corpse, thanks to the beard and the village seal still tied to the belt, people were able to tell it was Mr. Thời the village chief, but no one dared say a word about why the village chief was dead, was it because he got terrified, tried to escape, then died in the mountains, or did they kill him and abandon him in the mountain, the villagers quietly carried the village chief’s body back to his house for the encoffining, i came to visit, looked at the dead, tried to hold back the tears, these days human lives were so insignificant, i suddenly looked up at the mountain of the Flash Lid to see two rabbits lying next to the cats.

Note: the above passage is an excerpt from the collection Entangled letters by Dr. Quân, i am responsible for the title, this literary collection was probably composed in the late 18th century, someone must have read the writings of Dr. Quân, and inevitably his six-eight poetic line was translated beyond the walls of the court, into the lyrics of a lullaby

 

32

 

i go to the Mun mountain again, how many times have i gone to the Mun mountain, i no longer remember, it’s all a dream, the mountain birds have begun to shift their voice, no more sorrowful tones urging desolate clouds to quickly return to the north where grey echoes are bred, the birdsong is soaring, dramatic, hurried, the condensation of a thousand years, to sing is to gather the essence of a species sheltered in the sky

layered upon the stories are curses that have dissolved into the dust that clings to the deepest niches of memory, who is cursing and who is being cursed are impossible to interpret, that white breed of memory is like unconscious poetry, always emerging at the beautiful moment when one feels agony, there is no need to mention the name of that dynasty, the name of that king, for all sinful dynasties and sinful kings are in the same category

brush off the moss clinging to the surface of rocks and look at the traces

i said i go to the pagoda of Hazel Water but in fact i go to the stream of Hazel Water in the Mun mountain where the ruins of a pagoda from previous centuries now lie along the stream and only fools like me would take the time to go search for it, what i am searching for is a fragile concept which people occasionally dreg up from the flow of history only to later proclaim this isn’t it, both the stream of Hazel Water and the Mun mountain are counted among my country’s lowest-ranked rivers and mountains, which means, if i didn’t speak of them, no one would have heard of them except for the plowers working in the foothills, on a hot sunny morning the coalmen and loggers in my village went to the Mun mountain and discovered a pagoda whose roof and walls were made of bamboo beams and sugarcane leaves, the pagoda had been erected right by the rocky stream, the young abbot told his only follower, a beautiful nun, to welcome the foresters into the pagoda so they could listen to sutra readings, that’s how the story goes, for hundreds of years it has begun in the same way

brush off the moss clinging to the surface of rocks and look at the traces

i sit by the stream of Hazel Water, summer has come, the stream keeps flowing, as i try to search in the glittering water for a trace of the one who, in the middle of the night, broke loose from a manhunt orchestrated by a gaunt dynasty engulfed in a power struggle for the throne, the Mun mountain… Mun mountain, one could only see in the silence of history the whispers of the land, those days have left behind a transmitted tale: As soon as Nguyễn Phúc Lan, the second son of Lord Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635), was enthroned, he immediately ordered a purge of all the allies of his sibling, Nguyễn Phúc Anh, but missed one young mandarin, who worked for Anh and was the lover of princess Ngọc Khoa, the third daughter of the Lord… [someone’s survival in a bloody purge leads to a monkhood, a love affair, and yet another bloody purge]

brush off the moss clinging to the surface of rocks and look at that fragile concept people occasionally dreg up from the flow of history only to later proclaim this isn’t it: the concept of a dark segment of history

people have rumoured at some point that the abbot at the pagoda of Hazel Water, the monk Minh Từ, who survived the purge in the imperial city, and the beautiful nun, who was once princess Ngọc Khoa, would give birth to a little monk, but it didn’t happen, the land by the stream of Hazel Water provided all kinds of fruits and vegetables to be traded for rice for the pagoda, at night people in the Upper Forest lands could hear chanted sutras reverberating from the mountain, everyone thought the land of Buddha was the place of peace, the monk Minh Từ and his follower chanted sutras while tilling the soil to plant vegetables, the icy night air in winter penetrated the bones, Ngọc Khoa spread her hair on the ground to make a warm blanket for Từ, one scorching summer noon under the forest sun, Từ lay down in the rocky stream, with Ngọc Khoa by his side, their skin and flesh sent eternity into each other, wouldn’t the Buddha be glad to witness a spectacular love affair in the middle of this worldly realm, the mountains did not talk, the forest birds did not talk, the people of the Upper Forest lands did not talk, could it be that the decision to conceal the exiled was a violation against the heavenly law, months and years didn’t take away from the magic of the tale, they only made the shade of youth in the hair of Từ and Ngọc Khoa slowly fade

Mun mountain, Mun mountain… the mountain range attached to the history of my village, forever, i want to speak honestly of it, so that i will no longer have to miserably keep thinking about it, mountains, like pictures, or quiet intimate secret words, the mountains contain too many parables of the endlessly suppressed between the years and months [suppressed and resounding], a universe, though small, but once it’s touched, occult languages begin to resound

brush off the moss clinging to the surface of rocks and look at the traces

one morning, the sun illuminated the mountains, the foresters went to the Mun mountain to see the execution unfold in the pagoda of Hazel Water: the abbot and the nun were tied down, lying next to each other in the pagoda’s front yard, when the commander of the imperial soldiers yell behead, the two heads were flung away at the same time… for hundreds of years, that has been how the story goes

or could it be that mountains are mantras

 

33

in the case of Mr. Hoành [full name Lê Hoành, a descendant of Dr. Lê Quân, tens of generations apart], it was not mantras, but maxims, wine enters me, sky and earth enter me, Mr. Hoành said, those were his maxims on wine, i choose to use the word mazim, as the scribe who records village history, to show the significance of this sociological event, there is no real system of philosophy here, maxim is only a word selected by the scribe who records village history and like to exaggerate a little so the desolate rural village would seem more sophisticated, greatness does not stem from language, but the act of Mr. Hoành, a top graduate in literature, who later worked as a translator for the American army during the war, then later got arrested by his countrymen, then later released by his countrymen and allowed to go home, Mr. Hoành plowed fields and herded goats [plowing fields for rice and herding goats for milk], is this bastard trying to resist globalization in this flat world, several scholars in the imperial city spoke like this about Mr. Hoành when they heard his story, suddenly, at seventy, Mr. Hoành found himself anchored by his own philosophy of wine: wine enters me, sky and earth enter me, the man who roamed the earth, imbibed all kinds of European and American wine, read all kinds of literary and philosophical books, suddenly discovered the new path of wine, a full-circle journey, like the circular philosophy of alluvium in the Indus-Ganga Plain, humans make rice, then distill rice into wine, then wine returns to dwell in humans [humans – rice plant – rice grain – wine – humans], Mr. Hoành invented the theory, and practiced the theory, but great sir, why does rice have to be brewed until late in the year before getting distilled, i asked, [back then, in the village, everyone addressed him as great sir Hoành, and sir Hoành seemed to secretly enjoy being addressed as great sir], the rice grain carried within itself the voice of sky and earth which becomes even clearer when brewed in the middle of sky and earth for an entire year, Mr. Hoành explained, that was the first conversation on wine between me and Mr. Hoành, all these years, in the foothills of the Mun mountain, in my village, quiet events kept unfolding like clear winds sometimes passing through the humid heat of the world and the fatal pressure of the hustle for fabric and rice, only briefly, but delightful conversations and laughter were uttered, a period of peace, one or two days only, wine enters me, sky and earth enter me, a spectacular interharmony between humans and sky and earth was established in an overwhelming movement of the world: the celebration day of Mr. Hoành’s wine, only a couple handfuls of grains [grains harvested by Mr. Hoành himself], threshed into rice, then fermented from december the seventh [lunar calendar] of the previous year until december the seventh [lunar calendar] of the following year, then distilled, Mr. Hoành’s wine has all the poetic tastes of the seasons, to drink Mr. Hoành’s wine is to leap into the pool of seasonal movements, a speech by Mr. Hoành on the celebration day of Mr. Hoành’s wine, every year, on lunar december the seventh, my entire village gathered at Mr. Hoành’s to drink wine with him, wine distilled by Mr. Hoành himself, wine drank as it was distilled, rice drank warm, drank until not a single drop was left, only then would everyone be allowed to go home, back then, in my village, except for little children, everyone got drunk [including the elders whose lives were on the verge of ending], drunk until the next day even, which means, the plowing and farming were paused, every was on pause, to experience brief moments of peace in a life of precarity, to drink wine once a year, to get drunk once, to feel peace once, there, the core of Mr. Hoành’s philosophy of wine, if one could call it a philosophy, but whether that marks the beginning of a new civilization in the foothills of the Mun mountain, i wouldn’t know.

_____

I [flash] interview Mr. Hoành:

[Something is wriggling]

great sir, to ease everyone’s memory, could you please summarize your life so far, succinctly?

born in the foothills of the Mun mountain, close to the venomous wind of mountains and forests, day by day lay in the cot, got breastfed by mother, heard the tiger roar in the mountains, then ate rice, drank water, grew up, walked around the village, to plow fields, and herd cows, then ate letters, then exited the village, walked around the earth, got fed up, returned, by then the village was older than before, was perhaps very sad, made wine myself, to drink

and those days of walking around the earth, could you summarize what you saw?

many things, but in short, saw humans walking in the streets, very crowded, sometimes they paused to cry, then walked on, sometimes paused yet again,  laughed, or danced, or sang, or screamed, sometimes paused to praise each other, or curse each other, or shoot and kill each other… in short, i felt all were getting lost

that is all?

that is all

but great sir, do you think you are lost?

no way, for i have returned to where i was born

could you speak in simpler terms please?

if i still remember the way back to the place where i crawled out of mother onto earth, it means i have the primal picture intact here in my consciousness

and so, those who never get lost are those who never lose what gave shape to their primal form?

you can put it that way, but that’s a little too quiet, let’s add something like, we could never lose ourselves, as in we could never let ourselves turn into objects, because in our consciousness something is wriggling.

 

34

and now, the story of eating the letters of the alphabet, which i extract from Entangled letters by Dr. Quân:

they stuffed themselves with letters of the alphabet and released all kinds of things from their mouth, i saw them first releasing flowers and butterflies fluttering above the pavilions, the chambers, the towers, the palaces, they always left the house with waves of chariots, the sound of neighing horses reverberated all over the festival in the afternoon where all country belles and beauty queens were moving about like flowers floating in water, but no matter where they were they would always remember their dwelling, a great dynamic cave from a contemporary perspective, letters entered their belly and turned them into flowers and butterflies hovering above the skin and hair of exquisite maidens, letters entered their belly and made their bodies gentler, their voices and laughs softer, so they could embrace the pleasure of life, in a way that made others mistakenly believe those bodies and voices and laughs belonged to someone truly sophisticated, and it was true, as letters entered, the coins they made in filthy backstreets immediately turned into seemingly valuable coins [for their origins were proclaimed to be global: money flowing from world bank, money flowing from transnational bank, so on, so forth, these words are my addition*], in other words, using no metaphor, filthy coins, once touched by the magic of letters, turned into heavenly dwellings on earth, and it was true, standing in these crowded and impoverished places, standing in these slums, these makeshift roofs under the bridge, these endless movements in the sun and rain, people would be unnerved, dazed, highly unnerved, highly dazed, before the bewitching magic of these saints [there were many novel names such as corporation, group, or tập đoàn, the same as corporation, these words are my additions], day and night they use florid and extravagant brocade-like letters to arouse, to invite, so everyone would come to them, to seek happiness, after stuffing themselves with letters, beside releasing flowers and butterflies, they even released the methods to make food, letters and food, they used letters to mobilize animals, even plants, even minerals, calling all creatures, even mud, even soil, to collaborate with them in gated places, boundless thousands of years of overwhelming movements, like the overwhelming footsteps of the saints, movements to make food for the humans, day and night, they were spinning with desires for appearance and wealth, they had totally forgotten, that humans ate differently from beasts, oh, these times when letters made food, the times when humans ingested letters, having stuffed themselves with letters, beside releasing flowers and butterflies, i even saw them release attractive products like those clouds with five different shades in the spring sky at dawn, birds singing in the pervasive scent of soil, no, it was even more beautiful, for these were products for humans to consume and feel as if they were flying, soaring, superior, grand… also known as the realm of happiness, realm of freedom, realm of new life [coined by the poet Tản Đà from previous centuries–my note], after eating their products, humans were to leave behind all miseries and sufferings, all hail the letters, the mobs that fabricated happiness and freedom were always praising and manipulating letters and meanings, having stuffed themselves with letters, besides releasing flowers, butterflies, food, happiness and freedom, i even saw them release the methods to manufacture trash, as in, using materials from disposed worlds, literatures that praised ruthless emperors and lords, false histories, theories that brought about mass deaths for humans, i saw their lips curve to rephrase what had long been considered trash into novel lines, oh, the times of humans manufacturing new letters out of old letters, the times of humans manufacturing letters from trash, i met these people who ate letters, my childhood friend, i won’t ever forgive him even on my deathbed, on a summer morning, in the imperial city, as courtiers were heading to the court for the morning session, there were people still leisurely riding their horses in the streets, i’d departed from the village to come to the imperial city to visit my childhood friend who was now working in the ministry of rites, i had to go and see for myself because there were rumors that my friend was fawning on the king to get a promotion, i knew his current role was insignificant, he simply stayed at home to copy historical documents for the ministry of rites, i went on horseback all night long and made it to the imperial city by dawn, my friend seemed nervous when i showed up without notice, he hurriedly put away his papers under the desk as soon as i reached his doorstep, i suspected there was some unsound business here, seeing an old friend after a long separation brought not joy but anger, are you hiding something from me, i asked, and noticed his lips were smeared with cuneiform signs, there’s nothing to hide at all, my friend stammered, i pulled from under the table: a papyrus scroll filled with cuneiform signs, a brown paper sheet filled with Nôm characters, discussing the policies of ancient Egyptian kings, the Pharaohs, was he learning how to be a king, the passing thought was enough to make my blood boil, without saying farewell, i quietly got on my horse and returned, what if letters and meanings helped him climb up the ladder to the position he desired, on my way back to the village, i kept thinking and thinking about my childhood friend  

 

_____

*My apologies, great sir Dr. Lê Quân, it is only because i wanted your text to suit the contemporary period that i added a few words to your text

 

35

in my village, there was another person, Mr. Hai the rice-grinder maker, while alive he was a barely lettered man, but after he died he became an intellectual, he returned to the village with the single task of answering my inquiries, the naughty inquiries of a child, back then, i blurted out something at the moment when he finished what could then be considered an intellectual feat of the barefoot people [was Mr. Hai riding the rice grinder machine for fun?], to be accurate i posed a question at the moment when Mr. Hai the rice-grinder maker was trying to grind rice, as in the rice-grinder was testing its own grinding function.

i must tell you, young one, that back then i had plenty of energy to answer you, but now whenever i open my mouth to speak, i feel like i lack the words to speak of an event which even the ancestors might not have been able to speak of at all

to my innocent mind back then, Mr. Hai the rice-grinder maker was a powerful man, he dared to take the termite nests from a pagoda full of ghosts and devils to make rice-grinders, isn’t that powerful, the rice-grinder in my family hadn’t expired yet, but my father was one of those barefoot men in the village who liked to splurge, mother of my children, please go get Mr. Hai the rice-grinder maker, the decision was made during dinner, the following daybreak, i saw the powerful rice-grinder maker pay my father a visit, your grinder was made only a little over a year ago, is it already broken, Mr. Hai asked, not yet, but the children’s mother would like a new grinder for the family, my father said, a succinct contract was signed between the barefoot man who liked to splurge, my father, and the powerful rice-grinder maker.

you see, back then, i myself technically had to go everywhere and do the job that no one else would take, weaving the two covers for the grinder took hours, closing the upper board of the grinder also took hours, but closing the lower board took an entire day, so you see, seven generations, including mine, of my family had been closing rice-grinders, why do we say closing the rice-grinders instead of making the rice-grinders, do you know why, we meant to emphasize the teeth of the grinder, to make the teeth was to bind these wooden pieces together, to close them into the teeth that performed the main function of the grinder, which was to remove the hulls from the grains

back then i was so passionate about watching the closing of rice-grinders that i kept wishing the grinder in my house would break so i could again see that powerful man, he was pouring out of his old burlap sack a great campaign, to me back then, to use today’s way of speaking, it was the great campaign of industrialization, modernization, magical tools were pouring out of an old burlap sack, i remember, they were all made of bamboo and wood, neat square pieces of wood the size of the human hand were sanded to a glistening finish, which he called the grinding teeth, the mallets, the chisels, they were all made from bamboo stumps, dry and solid, so whenever a mallet touched a chisel, the exact echoes of the field would return and resound, the resilient clay from termite nests, snatched from the hands of devils and ghosts in the pagoda of the spirits, was added to the grinder’s cover, in that moment did he want to prove to the world that his existence was power, he used his strong bodily gestures to compress the clay that carried the scent of ghosts into the grinder’s cover, and, the decisive moment of the project which was no less glorious than the assembling of a spacecraft today, yes, a flawed comparison, then he gravely scattered the wooden teeth onto the the clay that carried the scent of ghosts, immediately, the wooden teeth were in a battle formation, and it seemed his entire brain power was musically composed into the teeth’s battle formation, a spectacular harmony of classical mechanics, didn’t the creation of a rice grinder belong to the discoveries of classical mechanics, i said harmony because he was bending over the mallets, the chisels, and starting to compress, slap, beat, as the echoes of the fields continued to resound, with passion and fervor, until he looked up, lightly lifting his body as if to shed all of the errors and imperfections in the great campaign to adjust the teeth’s battle formation.

right, i must tell you, back then i heard in the West they wanted to make all machines out of metal, unlike our lands, i must say our ancestors had to be extremely talented to devise a rice-grinding machine entirely out of bamboo and wood

so he returned to my village only to thoroughly teach me about the rice-grinder, Mr. Lê Quí Đôn was a reputed scholar in our country, and yet, when he became a mandarin in Phú Xuân, and wrote the Miscellaneous Chronicles of the Pacified Frontier, in which he mentioned the land of Thuận Hóa, which now includes my village, he went into details about weaving fabrics, weaving bamboo mattresses, making conical hats, casting pots, casting platters, he was a reputed scholar and yet in the passage about plowing the fields, the main occupation of the barefoot people in Thuận Hóa, he only wrote one line, Throughout the three provinces of Qui Nhơn, Quảng Ngãi and Gia Định, there was an abundance of rice, without half a mention about the rice-grinder, which could never be detached from rice grains, and then there was Mr. Phan Huy Chú, also a national scholar, in the early 19th century he started to compile the encyclopedia titled Regulations of Successive Dynasties by Subject-Matter, more than a thousand pages in length, and he also did not dedicate half a sentence to the rice-grinder.

i must honestly say, back then, when you asked whether i was riding the rice grinder for fun, i was holding the handle to test the freshly closed grinder, and simultaneously i was thinking of countries like Java or India, to be honest i was wishing for a pair of lacquer silk pants, a plain silk shirt, lacquer and plain silk came from those countries

he had only been dead for a couple decades and his manner of speech was now drastically different than before, he said the essence of a rice-grinder was about the process of making its teeth fulfill the function of dehusking rice, one’s existence was dependent on the other’s existence, it was the manner of speech of a rational man, what if after he died Mr. Hai, the man who closed rice-grinders, became an intellectual

it’s nothing really, in ancient times, it was said that the Chinese was the perpetrator behind the paralysis, during my time, it was said that the Westerners were the perpetrator behind the paralysis, we barefoot people were easily paralyzed after all, it doesn’t matter really, you tell your children, then your children tell their children, here i am telling you my own theory, that our ancestors had to be talented to devise the rice-grinder, one could seize the grinder’s handle and feel as if one was going somewhere far, feeling like going far and yet not moving at all, one could seize the grinder’s handle to grind and realize one was standing in the same place, at rest and not at rest, as in one could realize one was merely circling the realm, and yet the sheer awareness that one was circling the realm was enough to avoid the paralysis of the brain

then let’s just say he is the father of that philosophical system

 

36

a suffering that ruled for a long time, or a gladness that crosses someone’s life, or an awakening that comes after months and years of blind passions, or a festive return of someone long dead… is my village ultimately the place of existential experimentation or not, thirty people, and not forty people as commonly believed, once went to the Upper Forest, the extended forests in the endless Mun mountain range, there weren’t only thirty people there, there were also busy forests, streams filled with mosquitoes and leeches, and the birds crying all day long, and the gentle animals, rabbits, deer, and the hostile animals, elephants, bears, tigers, a battle for a dwelling, quiet and ruthless, everyday countless things fell, trees in the forest fell, wild animals fell, birds fell, humans fell, the venomous air of the mountain and forest devoured humans, mosquitoes and leeches devoured humans, snakes, elephants and tigers devoured humans, and humans devoured forests, devoured birds, devoured deer, rabbits, elephants, nobody knew how many months and years the devouring back and forth lasted, finally among the people who went to the Upper Forest, someone was able to talk to the wild animals, nobody knew what that person said to the animals, finally, the wild animals receded into the deeper places of the mountains, yielding the lands of the Upper Forest to the humans, when the Tượng stream [the convergence of all the streams that originated in the Mun mountain, the stream that flowed when it rained, and drained when it stopped raining] flowed through the land where green rice and roots were thriving, it came to be called the Tượng river, and out of all the people who first went to the Upper Forest, only three remained, that is how the story has gone for hundreds of years, causing the descendants in the village to constantly wonder on sleepless nights whether their birthplace is a place of an experimental community for both the rational beings, the humans, and the irrational beings, the snakes, worms, birds, elephants, tigers, and the creator has failed, late one night i was thinking about the book of village history i am writing, but do you know when it all started, Dr. Quân [Dr. Lê Quân of my village from the late 18th century] suddenly interrupted and made me think hard, why was Dr. Quân here, i wondered, if he was real, the book of history i am writing would be benefiting from the observation of a great writer who had lived centuries ago, sir, this descendant is listening, i said, outside by the fences the nightjars had awoken, a soft flap of the wings knocked on the night as if engraving an unprecedented encounter on the moving air, it was always the sound of the nightjars’ flapping wings, like an enunciation of existence, Dr. Quân’s manner of speech was like a slowing down, or a transitory pause before continuing to move again, of a stream flowing through precarious twists and turns, in the beginning of everything there was silence, perhaps, Dr. Quân started telling the story, but that couldn’t be right, what was it that bred the echoes afterwards, the deep roar of mountains, the screams of humans on earth, or could it be that in the beginning there was the greatest echo of all echoes, but then what bred the silences afterwards, for thousands of years the rocky cliffs had stayed mute, and neither sky nor earth had spoken, earth and sky remained silent in the vastest sense of the word, or could it be that in the beginning there were both silences and echoes in the sky, but then what could explain what happened afterwards, it was always either this, or that, either eternal truths, or mistakes, one day in july, sunny, the rice in the fields were drying after months without rain, in my garden the fruit-bearing trees were waiting for rain like the rice in the field, i saw were are exhausted as if lost in a world where there seemed to be no more connections between things, or perhaps there were, under the foliage the chicken were hiding from the sun, but that was not quite an adequate shelter for the miserable poultry searching for insects that were dying out underneath the garden soil, these days, just the sun was enough to wreak havoc on this small village, i kept feeling like there was someone, who could it be, someone smiling and watching us: the rice drying in the fields, the withering plants and chicken in the garden, and i, someone who was robbed of the power to manage the land, could there be someone playing tricks on me, but here came the old lady next door crying for help, pleading with me, the most lettered person in the village, please save this old lady’s son, the old lady struggled to speak through her missing teeth, she mistakenly believed my letters could resist the rage of history, i ran over to her place, where a worldly soul was being flung away from existence, a man was shaking in a pool of blood, the one who had erased this man’s life was an enraged human who showed it on their face and in the way they held the sword, anyone who goes against the rule of the righteous must die, that one yelled, then commanded their followers to leave the old lady’s house, i knew that a human waving the flag of righteousness must have come from some historical backstreet where people still considered themselves righteous, and ironically, the old lady’s son, the gentlest being in the village was considered to be going against righteousness by that nominally righteous one, suddenly ravens gathered and covered the sky above my head, were they bidding farewell to someone who had left this life, or was it simply due to the smell of blood, or was it due to the moribund chicken in the gardens all over the village, the ravens, if they were gathering to hunt, were also a flock of assassins, i, the most lettered person in the village, couldn’t figure out how so much could happen in such a brief moment, similarly, later, when i had died for a good while, i also couldn’t figure out how it happened, i met the same bastard who once stabbed the old lady’s son with a sword, now the bastard was leading a similarly gloomy group of people just like the day he killed the old lady’s son, could some grieves remain the same before and after death, and when he saw me, the bastard wore the same arrogant face as before, you, the scribe who recorded the history of the village, do you know what this means, how could humans only have a single kind of history…it was an extremely confusing dream, upon waking up, i lay there and kept thinking and thinking about the words of Dr. Quân back in the dream

 

 

37

finally we have a reunion, my parents, my big brother Lực, and me,

are you sure you can make it, noticing my brother struggling to rearrange the bones of the arms and legs, my father says,

while my mother simply sits, wiping her tears,

my older brother died before my parents did, he died twice, the first time he was hung in the blood-soaked purge of the village, the second time he got bombed in the village cemetery hills,

these damn bones keep torturing me, my big brother Lực looked at my parents and spoke without showing any sign of pain, but i still have to go get him some bandage to cover up his arms and legs,

night in march, the insects by the fence in front of the house are starting their midnight serenade, i call it a serenade so that the reunion that could only happen in the night would seem more elegant,

sad, my father says the sound of the insects by the fences makes him sad, i say every night their noises are always relentless like that

my mother goes looking for the basket for betel nuts, let me get it, i say to her, for more than thirty years i’ve carefully hidden mother’s betel basket in the wooden cabinet,

please have some tea before it gets cold, i say to my father and brother, i made tea as soon as the early evening wind delivered my father’s message that my parents and brother were to return home,

the reunion is like the dream of the century, my big brother Lực says, slowly wobbling to the table, and lifting the tea to his mouth,

so how is it going, have you managed to negotiate, my father asks me,

no, dear father, i haven’t succeeded, there can’t be no encounter between the living and the death, that is the authority’s latest theory, which is now being popularized all over our land, i say, i know my father is dedicating all his energy to figuring out how to maintain a dialogue he considers crucial for human existence, the dialogue between the living and the dead, to him, the conversations between the past and the present are like mortal experiences in the hazardous evolution of humanity, this time around, compared to his previous returns, i notice my father seems different than before, sad and troubled, is he perhaps trying to tell me something important before he might never see me again, not until near daybreak did he finally speak,  

i have passed ninety-nine circles of hell, spoken the language of the exile, seen through the eyes of someone who left the world, i have left the world for a long while, but lingering in a memory that seemed to leave me back then, is the afternoon sound of a calf separated from its mother, and the night sound of a nightjar flapping its wings as it tries to fly off from the fences, illusions, or non-illusions, still haunt the memory that seemed to leave me back then, noon, i see someone tilting their face towards the sun, singing of a black snake sliding across the country, who could recount all of the arbitrary exoduses of things, night, i see a breeze blowing across the trees along the alley, one person goes, then hundreds of thousands of people go, for thousands of years people have still gone on searching, the world is like an infinite search, i have passed through ninety-nine empires of the dead, here there is no such thing as the greatest and no such thing as the non-greatest, here i see inanities and dogmas still staggering as if not having a place to go, inanities and dogmas still hiding in the literatures that do not give humans any joy, hiding in the cruelty of human beings, here are the empires of equality, the equality of death, i have passed ninety-nine empires of equality, pretending to be the emperor of the empires, pretending to be the subject of the empires, i have a dialogue with myself, your majesty, might the theory of death be the foundation for the existence of our empire, here there is no theory, theory is merely a worldly language meant to comfort worldly beings about the smallness and brevity of human lives, the emperor says, as he looks at me sternly, i am nervous, i try touching my head, touching my limbs, and feel as if blood is flowing all over my soul and body

i see my father cry, for the first time, after he died, i’ve seen my father cry,

what about that village chief, is he alive or not, my father suddenly turns to me and asks,

and the sound of a crowing rooster is already reverberating from the other end of the village,

whose rooster could crow so loudly, my mother says, filled with regrets, for it was time to leave soon,

i have to head out now, my big brother Lực says, and hurriedly sails off to the alley, many roosters are crowing in the village now, i know he is afraid of seeing the worldly day again,

that village chief, the crook who jailed my father for the crime of reading day and night, died a long time ago, i have only enough time to announce that piece of village news to my father, for he is already helping my mother to stand up,

i’m very sorry i can’t bring the betel basket with me, my mother says, looking at me, wiping her tears,

history is merely a rough draft, nothing certain, nothing true, dear child, my father reminds me, taking my mother’s hands as they sail off to the alley,

 

g

2014-2017